Kiểm trước tin sau trong kỷ nguyên AI

Giữa ma trận thông tin thật-giả

Chưa có một bước tiến công nghệ nào trong lịch sử nhân loại lại sở hữu tốc độ lan tỏa khủng khiếp như AI tạo sinh.

Phác họa bức tranh toàn cảnh về sự bùng nổ này, PGS, TS Lê Anh Sơn, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Phenikaa, Giám đốc Đổi mới sáng tạo, Giám đốc Đại học Phenikaa nhấn mạnh: Tính đến giữa năm 2026, chỉ riêng ChatGPT đã có hơn 900 triệu người dùng hoạt động hằng tuần với khoảng 2,5 tỷ tin nhắn được trao đổi mỗi ngày. Tốc độ phổ biến chưa từng có này không đến từ việc mô hình thông minh hơn, mà nằm ở rào cản triển khai gần như bằng không, không cần thiết bị mới, không cần hạ tầng đắt đỏ, chỉ cần một trình duyệt, bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận và tạo ra nội dung bằng AI. Cùng một công nghệ có thể hỗ trợ báo chí, tra cứu tri thức và nâng cao năng suất; nhưng cũng lập tức bị lợi dụng để tán phát văn bản, hình ảnh, giọng nói và danh tính giả mạo với quy mô lớn. Định lý "mắt thấy tai nghe" tồn tại hàng trăm năm qua chính thức sụp đổ khi những định dạng từng được coi là bằng chứng tuyệt đối nay đều có thể được tổng hợp với chất lượng vượt khả năng phân biệt bằng mắt và tai của con người.

Cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Vàng Ma Chải, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu hướng dẫn bà con cài đặt ứng dụng trên điện thoại. Ảnh: BẰNG GIANG 

Từ góc độ phân tích báo chí, sự nguy hiểm của AI nằm ở chỗ nó không chỉ gia tăng số lượng tin giả, mà làm thay đổi hoàn toàn bản chất sản xuất nội dung. PGS, TS Lê Anh Sơn dẫn chứng: Nếu như trước năm 2022, việc tạo ra một bài viết hay một video đòi hỏi nhiều giờ lao động, ê-kíp sản xuất và thiết bị hậu kỳ thì nay AI sinh ra hàng nghìn phiên bản mỗi phút, đúng văn phong, khẩu hình khớp từng lời nói mà không cần bấm máy. Việc tạo dựng niềm tin giả tạo trở nên quá dễ dàng, khiến công chúng rất dễ sập bẫy trước các kịch bản lừa đảo hoặc thông tin thao túng.

Nhìn nhận sâu sắc về hệ lụy này, Trung tướng Lê Xuân Minh, Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), Chủ tịch Liên minh Niềm tin số đưa ra nhận định: AI khiến việc tạo nội dung giả mạo trở nên nhanh chóng, tinh vi, làm ranh giới giữa thật và giả ngày càng mong manh. Trong bối cảnh đó, bảo vệ an ninh trên không gian mạng không chỉ là bảo vệ hệ thống thông tin, dữ liệu hay hạ tầng số; mà quan trọng hơn là bảo vệ an ninh nhận thức, an ninh con người và bảo vệ niềm tin vào sự ổn định của xã hội.

Một thông tin sai lệch nếu bị lan truyền rộng rãi không chỉ gây tổn hại uy tín cá nhân, doanh nghiệp mà còn gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng đến an ninh trật tự và sự phát triển bền vững của đất nước.

Các đại biểu tham gia tọa đàm trong Chiến dịch TinAI?

Xây dựng phản xạ: Chậm lại một nhịp

Trước ma trận thông tin, Việt Nam đã sớm chủ động thiết lập khung khổ ứng xử bằng Luật AI, có hiệu lực từ ngày 1-3-2026. Với các quy định bắt buộc gắn nhãn nội dung do AI tạo ra (deepfake), nghiêm cấm dùng AI giả mạo người hay sự kiện để lừa đảo... tạo ra hành lang bảo vệ quan trọng. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng, gắn nhãn hậu kỳ rất dễ bị tháo bỏ khi hình ảnh, video bị cắt, chỉnh sửa hoặc chụp lại màn hình. Do đó, kỹ thuật và luật pháp chỉ là điều kiện cần; điểm chuyển dịch quan trọng nhất phải đến từ chính nhận thức của công chúng: Chuyển từ thói quen "tin vào nội dung" sang "tin vào nguồn gốc", kiểm tra người phát ngôn, nguồn trích dẫn, xuất xứ tệp tin và luôn có con người chịu trách nhiệm kiểm chứng cuối cùng.

Cốt lõi của việc phòng vệ nằm ở khả năng làm chủ hành vi của mỗi cá nhân trước các áp lực thông tin. Chia sẻ về giải pháp ứng phó với các kịch bản lừa đảo tài chính tinh vi, ông Huỳnh Tuấn Việt, chuyên gia cao cấp về bảo mật và phòng, chống lừa đảo tại MoMo mang đến một thông điệp rất thực tế: Chậm lại một nhịp. Dẫn chứng câu chuyện một bạn sinh viên bị đối tượng lừa mở khoản vay và chuyển tiền, dù hệ thống AI của MoMo đã chủ động phát cảnh báo rủi ro và nhân viên chăm sóc khách hàng liên tục truy vấn để cảnh tỉnh, nhưng bạn sinh viên vẫn vội vàng thao tác để rồi mất tiền. Ông Huỳnh Tuấn Việt khuyến nghị người dùng nên dừng lại một nhịp. Đôi khi, chỉ cần đi dạo, ăn cơm rồi quay lại quyết định, không vội vàng, chúng ta đã có thể thoát khỏi bẫy thao túng tâm lý của tội phạm.

Các KOL Xứ Lạng đồng hành cùng Câu lạc bộ Niềm tin số tỉnh Lạng Sơn. Ảnh: MAI ANH 

Phân tích sâu hơn ở góc độ tâm lý học, Trung tá, Tiến sĩ Bùi Thị Liên, chuyên gia tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh nhân dân khẳng định: Việc sàng lọc, xác nhận và kiểm chứng thông tin phải là một phản xạ có điều kiện, một công tắc cần được rèn luyện thường xuyên trong quá trình sống. Cơ chế này cần được thực hiện giống như việc chúng ta hít thở hay tập thể dục mỗi ngày, đó chính là quá trình "tập thể dục cho bộ não".

Ở khía cạnh quản lý nền tảng, ông Nguyễn Lâm Thanh, đại diện TikTok tại Việt Nam nêu rõ trách nhiệm minh bạch: Trong 3 tháng đầu năm 2026, TikTok đã gỡ hơn 86 triệu tài khoản AI rác và gắn nhãn hàng tỷ nội dung. Nhưng ông Thanh khẳng định, gốc gác của vấn đề vẫn là xử lý các nội dung rác, sai sự thật, còn AI chỉ là công cụ; trách nhiệm của người đưa thông tin lên mạng là phải minh bạch, rõ ràng về nguồn gốc.

Chiến dịch TinAI? với thông điệp "Kiểm trước tin sau" do Liên minh Niềm tin số phối hợp với các đơn vị tổ chức, một lần nữa nhấn mạnh: Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế hoàn toàn nhận thức con người. Kiểm chứng thông tin trong kỷ nguyên AI không đơn thuần là việc vạch trần cái xấu hay phát hiện tin giả, mà mục đích cao đẹp hơn là bảo vệ cái tốt, bảo vệ sự thật và giữ gìn niềm tin xã hội. Giải pháp căn cơ nhất là xây dựng phản xạ kiểm chứng trong cộng đồng để mỗi người dân trở thành một công dân số có trách nhiệm. Khi mỗi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, chủ động biến việc kiểm chứng thành phản xạ tự nhiên, chúng ta không chỉ tự bảo vệ mình trước những cạm bẫy công nghệ mà còn góp phần dựng xây một không gian mạng an toàn, lành mạnh và văn minh.