Kiểm soát thuốc lá lậu: Từ chính sách đến thực thi

Nhiều ý kiến từ lực lượng chức năng và Ban Chỉ đạo 389 địa phương cho thấy hoạt động buôn lậu thuốc lá đang thay đổi đáng kể về phương thức, với thủ đoạn ngày càng tinh vi trên các tuyến biên giới và ngay tại thị trường nội địa. 

Thuốc lá lậu ngày càng khó nhận diện

Theo báo cáo tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới được tổ chức tại TP.HCM ngày 6/8/2026, sau hơn một thập kỷ triển khai Chỉ thị 30/CT-TTg, công tác chống buôn lậu thuốc lá đã đạt nhiều kết quả. 

Tuy nhiên, báo cáo cũng cho thấy tình hình buôn lậu vẫn diễn ra phức tạp và ngày càng tinh vi hơn. Các tuyến buôn lậu hiện trải rộng từ biên giới phía Bắc, Việt Nam - Lào, Việt Nam - Campuchia đến đường biển, hàng không, bưu điện, các đô thị lớn và đặc biệt là không gian mạng. 

Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho rằng khó khăn lớn hiện nay nằm ở sự “chưa tương thích” giữa phương thức vi phạm ngày càng phân tán, liên tỉnh, liên tuyến và đa nền tảng với cách tổ chức kiểm tra chủ yếu theo địa bàn hành chính. Khi người bán, kho chứa, người gửi và người mua có thể nằm ở nhiều địa phương khác nhau, việc phát hiện một lô hàng chưa đồng nghĩa với khả năng truy được toàn bộ chuỗi cung ứng.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương trình bày tại Hội nghị

Tại tuyến biên giới, bài toán còn phức tạp hơn. Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng, cho biết các đối tượng thường chia nhỏ hàng dưới ngưỡng xử lý hình sự, sử dụng người vận chuyển thuê và tổ chức giao nhận từ xa. Chỉ khoảng 30% số vụ Bộ đội Biên phòng bắt giữ có lượng tang vật đạt ngưỡng để xem xét xử lý hình sự.

Từ thực tiễn địa phương, Đại tá Trà Quang Thanh, Phó Giám đốc Công an tỉnh Đồng Tháp đại diện Ban Chỉ đạo 389 tỉnh Đồng Tháp cũng phản ánh lực lượng phòng, chống buôn lậu còn tương đối mỏng trên địa bàn rộng, trong khi các đối tượng sử dụng xe máy tốc độ cao, chia nhỏ hàng hóa và có trường hợp chống trả quyết liệt khi bị phát hiện.

Để điểm bán không mất đi “lớp nhận diện” thuốc lá lậu

Trong bối cảnh thị trường thuốc lá lậu ngày càng phân tán và khó nhận diện, những thay đổi trong quản lý tại điểm bán cũng cần được xem xét đồng thời với yêu cầu kiểm soát hàng hóa không rõ nguồn gốc và năng lực thực thi của các lực lượng chức năng.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức tại cơ sở bán buôn, bán lẻ. Đây là bước tăng cường quản lý với mục tiêu giảm mức độ tiếp xúc của người dân, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, với sản phẩm thuốc lá.

Tuy nhiên, khi đặt quy định vào bối cảnh thị trường thuốc lá lậu đang tồn tại song song với thị trường chính thức, cần tính đến các cơ chế giúp nhận diện rõ hàng hóa được phép lưu hành và hàng không rõ nguồn gốc.

Thuốc lá ngoại nhập lậu tại một cơ sở kinh doanh bị lực lượng chức năng phát hiện, tiêu hủy

Đây cũng chính là vấn đề được Đại diện của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đặt ra tại Hội nghị. Theo báo cáo của Hiệp hội, tại một số địa bàn, thuốc lá nhập lậu vẫn được bày bán lẫn với sản phẩm hợp pháp. Với những sản phẩm có bao gói, màu sắc hoặc tên gọi dễ gây nhầm lẫn, một bộ phận người bán thậm chí chưa nhận thức đầy đủ rằng đó là hàng không hợp pháp. Hàng nhập lậu lại không có tem thuế, cảnh báo sức khỏe và không thực hiện những yêu cầu công bố chất lượng như sản phẩm chính thức.

Từ thực tế đó, Hiệp hội kiến nghị khi xem xét quy định cấm trưng bày cần đồng thời tính đến khả năng nhận diện hàng hóa. Hiệp hội cho rằng trưng bày hiện là một trong những căn cứ để người mua nhận diện sản phẩm hợp pháp. Nếu toàn bộ sản phẩm đều được che khuất, cần tính đến cơ chế thay thế để người mua trưởng thành, người bán và lực lượng thực thi có thể phân biệt sản phẩm được phép lưu hành với hàng nhập lậu.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý trong bối cảnh hệ thống bán lẻ tại Việt Nam khá đa dạng, từ chuỗi cửa hàng hiện đại đến cửa hàng gia đình và hộ kinh doanh nhỏ. Trong khi các hệ thống bán lẻ lớn có điều kiện chuẩn hóa quy trình tương đối nhanh, những điểm bán quy mô nhỏ có thể cần thêm thời gian để tìm hiểu, điều chỉnh cách vận hành và chuẩn bị các điều kiện phù hợp.

Vì vậy, bên cạnh mục tiêu giảm mức độ hiện diện trực quan của thuốc lá tại điểm bán, quy định có thể cân nhắc làm rõ hình thức cung cấp thông tin trung tính về tên, chủng loại, giá bán và những dấu hiệu cần thiết để nhận diện nguồn gốc sản phẩm. Cách tiếp cận này vừa hạn chế yếu tố quảng bá, vừa góp phần duy trì khả năng phân biệt giữa hàng hóa hợp pháp và sản phẩm không rõ nguồn gốc trên thị trường. 

Chuẩn bị lộ trình để giảm vướng mắc khi thực thi

Trong quá trình xây dựng chính sách, thời gian chuyển tiếp luôn đóng vai trò quan trọng đối với cả yêu cầu tuân thủ lẫn thực thi, đảm bảo không để phát sinh vướng mắc cho các đối tượng liên quan, đặc biệt đối với công tác quản lý thị trường thuốc lá. 

Với đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, việc cân nhắc một giai đoạn chuyển tiếp phù hợp từ 18 - 24 tháng sau khi luật được ban hành sẽ giúp cơ quan quản lý, lực lượng thực thi và hệ thống bán lẻ có thêm thời gian chuẩn bị đồng bộ. 

Trong thời gian này, các cơ quan liên quan có thể hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, quy trình kiểm tra, cách thể hiện tên và giá sản phẩm, yêu cầu đối với khu vực lưu giữ, ví dụ có thể treo bảng giá nêu tên và giá bán các loại thuốc lá hợp pháp tại điểm bán thay vì trưng bày trực tiếp như trước nay, giúp tạo điều kiện dễ kiểm tra, kiểm soát cho lực lượng chức năng khi thi hành công vụ; đồng thời tổ chức tập huấn, giải đáp vướng mắc và thống nhất cách áp dụng giữa các địa phương.

Việc chuẩn bị này càng cần thiết khi lực lượng chức năng đang phải đồng thời xử lý nhiều thách thức mới của thị trường bất hợp pháp. Các vấn đề được nêu tại Hội nghị như giám sát hoạt động kinh doanh trên môi trường số, truy xuất vận đơn, xác minh tài khoản thanh toán, chia sẻ dữ liệu liên tỉnh và phối hợp giữa các lực lượng cũng cần tiếp tục được củng cố song song với quá trình triển khai các quy định mới tại điểm bán. 

Sau khi chính sách đi vào thực tế, việc theo dõi và đánh giá định kỳ các chỉ số như mức độ tuân thủ, mức độ tiếp xúc của trẻ em và thanh thiếu niên, tình trạng thuốc lá lậu… cũng có thể cung cấp thêm cơ sở để xem xét hiệu quả triển khai.

Cách tiếp cận này vẫn bảo đảm mục tiêu tăng cường phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhưng đồng thời đặt chính sách trong tương quan với một thực tế đang ngày càng rõ nét: thị trường thuốc lá lậu đang thay đổi nhanh, phân tán hơn và khó kiểm soát hơn. Khi chính sách và năng lực thực thi được chuẩn bị song hành, khoảng cách từ quy định đến thực tế mới có thể từng bước được thu hẹp.