Khuôn khổ mới cho một nhiệm kỳ giám sát thực chất

Cả nước chuẩn bị bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031. Sự quan tâm của cử tri không chỉ dừng ở tiêu chuẩn hay chương trình hành động của từng ứng viên, mà còn là kỳ vọng về một nhiệm kỳ giám sát mạnh mẽ, thực chất hơn.

Đại biểu sẽ kiểm soát quyền lực nhà nước ra sao, chất vấn có đi đến tận cùng trách nhiệm hay không và sau giám sát, kiến nghị có được thực hiện đến nơi đến chốn... là những vấn đề mà cử tri quan tâm sâu sắc.

Trước đó, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025. Luật năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1-3-2026, thay thế Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015.

Với 5 chương, 45 điều, luật xác lập rõ phạm vi, hình thức giám sát; quyền và trách nhiệm của chủ thể giám sát; nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát, đồng thời bổ sung cơ chế bảo đảm để hoạt động giám sát không dừng ở kiến nghị hình thức mà gắn với trách nhiệm thực thi.

Như vậy, các đại biểu trúng cử nhiệm kỳ 2026 - 2031 sẽ bước vào hoạt động trong một khuôn khổ pháp lý mới, chặt chẽ hơn cho chức năng giám sát của cơ quan dân cử.

Bổ sung 3 nguyên tắc hoạt động giám sát

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 là bổ sung nguyên tắc hoạt động giám sát.

Cụ thể, Điều 3 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 quy định 6 nguyên tắc hoạt động giám sát, tăng 3 nguyên tắc so với luật năm 2015.

Theo đó, luật giữ lại 3 nguyên tắc gồm: tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; bảo đảm khách quan, công khai, minh bạch, hiệu quả; không làm cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát.

Đồng thời, luật bổ sung 3 nguyên tắc mới: bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng Cộng sản Việt Nam; giám sát toàn diện nhưng có trọng tâm, trọng điểm, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn; và bảo đảm gắn kết giữa hoạt động giám sát với việc hoàn thiện chính sách, pháp luật, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, địa phương.

Quy định cụ thể trách nhiệm công khai hoạt động giám sát

Điều 10 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 lần đầu tiên thiết lập một điều khoản riêng về trách nhiệm công khai, minh bạch hoạt động giám sát.

Theo đó chương trình, kế hoạch giám sát, báo cáo kết quả giám sát, nghị quyết, kết luận, kiến nghị giám sát và báo cáo kết quả thực hiện nghị quyết, kết luận, kiến nghị giám sát, văn bản trả lời chất vấn, văn bản giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri và các văn bản khác theo quy định của pháp luật phải được đăng tải trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử của Quốc hội, Hội đồng nhân dân hoặc phương tiện thông tin đại chúng hoặc công khai bằng một trong các hình thức khác theo quy định của pháp luật về tiếp cận thông tin, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Luật đồng thời quy định cơ quan báo chí có quyền tiếp cận, đưa tin về hoạt động giám sát theo quy định của pháp luật. Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền tiếp cận thông tin về hoạt động giám sát, đóng góp ý kiến, kiến nghị với Quốc hội và Hội đồng nhân dân về hoạt động giám sát theo quy định.

Trong khi đó, Luật năm 2015 chỉ quy định nguyên tắc “công khai, minh bạch” trong nguyên tắc hoạt động giám sát mà chưa cụ thể hóa các loại văn bản phải công khai, cũng như chưa nhấn mạnh rõ quyền tiếp cận thông tin và sự tham gia của báo chí, tổ chức, cá nhân như Luật mới.

Người dân mong hoạt động giám sát nhiệm kỳ 2026-2031 không dừng ở kiến nghị mà phải được thực hiện đến nơi đến chốn. Ảnh minh họa: NHẪN NAM.

Mở rộng thẩm quyền giám sát kiến nghị cử tri

Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 bổ sung, mở rộng thẩm quyền giám sát việc giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri.

Theo Luật năm 2015, thẩm quyền này chủ yếu được giao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Thường trực Hội đồng nhân dân.

Luật năm 2025 đã phân cấp, phân quyền cho các chủ thể hoạt động chuyên môn sâu, thường xuyên như Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Ban của Hội đồng nhân dân tham gia giám sát nội dung này. Việc mở rộng chủ thể giám sát nhằm nâng cao hiệu quả, tăng tính chuyên môn trong theo dõi, đôn đốc việc giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri.

Yêu cầu chuyển đổi số trong giám sát

Một điểm mới đáng chú ý của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 là bổ sung quy định về ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong hoạt động giám sát; nội dung này chưa được quy định trong Luật năm 2015.

Tại Điều 43, Luật yêu cầu Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Thường trực Hội đồng nhân dân, Ban của Hội đồng nhân dân, Tổ đại biểu Hội đồng nhân dân, đại biểu Hội đồng nhân dân có trách nhiệm ứng dụng công nghệ và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động giám sát; bảo đảm sự liên thông, chia sẻ dữ liệu giám sát giữa các chủ thể giám sát, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan thanh tra, kiểm toán và cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền khác có trách nhiệm tăng cường ứng dụng công nghệ và đẩy mạnh chuyển đổi số để chia sẻ dữ liệu dùng chung, tạo điều kiện cho các chủ thể giám sát tiếp cận thông tin, tài liệu về hoạt động thanh tra, kiểm toán và các thông tin khác có liên quan để phục vụ hoạt động giám sát.

THẢO HIỀN