Khung giờ báo động của đột quỵ

Đột quỵ là một trong những nguyên nhân gây tử vong và tàn tật hàng đầu thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2021 toàn cầu ghi nhận khoảng 11,9 triệu ca đột quỵ mới và gần 94 triệu người đang sống sau đột quỵ. Tại Việt Nam, mỗi năm ước tính có khoảng 200.000 ca mắc mới, nhiều trường hợp tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề.

Vì sao nhiều ca đột quỵ xảy ra từ 6h đến trưa?

Theo HuffPost, TS Fan Caprio, bác sĩ thần kinh mạch máu tại Northwestern Medicine (Mỹ), cho biết đột quỵ xảy ra khi cục máu đông hoặc tình trạng tắc nghẽn làm gián đoạn lưu lượng máu lên não, khiến các tế bào não không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất.

“Đột quỵ có thể xảy ra vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học đều ghi nhận tỷ lệ bệnh nhân nhập viện tăng rõ rệt vào buổi sáng, chủ yếu trong khoảng từ 6h đến 12h”, TS Caprio nói.

Nhiều nghiên cứu cho thấy số ca đột quỵ có xu hướng tăng vào buổi sáng, đặc biệt trong khoảng từ 6h đến 12h, dù bệnh có thể xảy ra vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Ảnh: Weibo.

Theo TS Dileep Raghvendra Yavagal, ngành thần kinh học lâm sàng và phẫu thuật thần kinh, Trường Y Miller (Đại học Miami), nguyên nhân có thể liên quan đến những thay đổi sinh học diễn ra khi cơ thể chuyển từ trạng thái ngủ sang thức.

Bên cạnh đó, TS Gregory Albers, Giám đốc Trung tâm Đột quỵ Stanford (Mỹ), cho biết máu có xu hướng dễ hình thành cục máu đông hơn vào buổi sáng, trong khi cơ chế tự nhiên giúp cơ thể làm tan cục máu đông lại hoạt động kém hiệu quả hơn.

Ngoài ra, huyết áp cũng thay đổi theo nhịp sinh học. Trong lúc ngủ, đặc biệt vào nửa đêm, huyết áp giảm xuống. Khi thức dậy, huyết áp tăng trở lại để đáp ứng hoạt động của cơ thể. Sự gia tăng này được cho là một trong những yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ đột quỵ vào đầu ngày.

Những dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua

Theo TS Fan Caprio, đột quỵ thường không gây đau nên nhiều người dễ bỏ qua các dấu hiệu ban đầu. Khi một vùng não không được cung cấp đủ máu, vùng não đó sẽ ngừng hoạt động, dẫn đến sự mất đột ngột của một hoặc nhiều chức năng trên cơ thể.

Người bệnh có thể bất ngờ mất thăng bằng, giảm hoặc mất thị lực, méo miệng, yếu hoặc tê bì một bên tay chân, nói khó hoặc nói ngọng. Đáng lưu ý, các triệu chứng này thường xuất hiện đột ngột và chủ yếu ảnh hưởng đến một bên cơ thể.

Các chuyên gia khuyến nghị ghi nhớ quy tắc BE FAST để nhận biết đột quỵ, gồm:

B (Balance): Mất thăng bằng.
E (Eyes): Mờ mắt hoặc mất thị lực.
F (Face): Méo miệng, xệ mặt.
A (Arm): Yếu hoặc không thể nâng một cánh tay.
S (Speech): Nói khó, nói ngọng.
T (Time): Gọi cấp cứu ngay khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào.

TS. Caprio nhấn mạnh thời gian là yếu tố quyết định khả năng cứu sống và phục hồi của người bệnh.

Bên cạnh đó TS. Gregory Albers cũng lưu ý một đặc điểm quan trọng của đột quỵ là các triệu chứng xuất hiện rất đột ngột.

“Nếu cánh tay yếu dần trong nhiều ngày thì nhiều khả năng không phải đột quỵ. Đột quỵ là khi cánh tay vẫn bình thường nhưng bỗng nhiên yếu đi chỉ trong vài giây hoặc vài phút”, ông nói.

Một bệnh nhân đột quỵ cấp cứu tại Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội). Ảnh: Đinh Hà.

Có thể phòng ngừa tới 80% trường hợp đột quỵ

Theo TS Yavagal, khoảng 80% trường hợp đột quỵ có thể phòng ngừa nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ.

Theo Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA), việc duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ và các bệnh tim mạch. Tổ chức này khuyến nghị mọi người áp dụng bộ nguyên tắc Life's Essential 8, bao gồm xây dựng chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và protein nạc; duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa hoặc 75 phút hoạt động cường độ mạnh mỗi tuần; không hút thuốc lá; ngủ đủ 7-9 giờ mỗi đêm; giữ cân nặng hợp lý; đồng thời kiểm soát tốt cholesterol, đường huyết và huyết áp.

Mặc dù phần lớn trường hợp có thể phòng ngừa, đột quỵ vẫn có thể xảy ra. Khi đó, việc được cấp cứu trong “thời gian vàng” sẽ quyết định đáng kể khả năng phục hồi của người bệnh.

Theo TS Yavagal, hơn 80% trường hợp đột quỵ là đột quỵ thiếu máu não do cục máu đông gây tắc mạch. Nếu được đưa đến bệnh viện đủ sớm, người bệnh có thể được sử dụng thuốc tiêu sợi huyết trong vòng 4,5 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng để làm tan cục máu đông.

Sau khoảng thời gian này, nhiều trường hợp vẫn có cơ hội điều trị bằng kỹ thuật lấy huyết khối cơ học nhằm tái thông mạch máu não.

“Càng đến bệnh viện sớm, người bệnh càng có nhiều lựa chọn điều trị và cơ hội phục hồi tốt hơn”, TS. Albers nhấn mạnh.

TS Caprio khuyến cáo, dù các triệu chứng xuất hiện trong lúc thức hay ngay khi vừa ngủ dậy, người bệnh và người thân không nên chần chừ chờ triệu chứng tự hết mà cần gọi cấp cứu và đến cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt. Theo các chuyên gia, việc nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo và đưa người bệnh đến bệnh viện trong “thời gian vàng” có thể quyết định khả năng sống sót cũng như mức độ hồi phục sau đột quỵ.