Không vội thay đổi kỳ thi tốt nghiệp vì gian lận

Đề xuất dùng chung một kết quả thi cho hai mục đích đã tạo ra quá nhiều áp lực và rủi ro, vì vậy mô hình “2 trong 1” cần được xem xét lại là có phần hợp lý.

Một kỳ thi vừa xác nhận mức độ đạt chuẩn phổ thông, vừa phải phân hóa thí sinh để tuyển sinh đại học luôn đặt ra yêu cầu rất cao đối với chất lượng đề thi và năng lực tổ chức. Nhưng từ những vụ gian lận để đi đến kết luận rằng nguyên nhân nằm chủ yếu ở mô hình một kỳ thi theo tôi là một bước suy luận còn vội.

Mô hình có thể làm tăng hoặc giảm rủi ro, nhưng không tự nó sinh ra gian lận. Những gì xảy ra tại Hà Giang năm 2018 và Tuyên Quang năm 2026 cho thấy vấn đề trực tiếp nằm ở năng lực khảo thí, kiểm soát xung đột lợi ích, quản trị nhân sự, giám sát và trách nhiệm của những người được giao tổ chức kỳ thi. Nếu những điều này không thay đổi, tách thành hai kỳ thi cũng chưa chắc làm cho hệ thống an toàn hơn, trong khi có thể làm tăng chi phí xã hội và áp lực đối với người học.

Mốc thời gian liên quan hai vụ việc gian lận thi tại Tuyên Quang và Quảng Trị năm 2026.

Cái khó của một kỳ thi, hai mục đích khác nhau

Điểm khó nhất của mô hình “2 trong 1” là kỳ thi phải phục vụ hai mục đích không hoàn toàn giống nhau.

Xét tốt nghiệp nhằm xác nhận học sinh có đạt chuẩn tối thiểu của chương trình phổ thông hay không. Tuyển sinh đại học lại cần phân loại và xếp hạng thí sinh, nhất là ở nhóm điểm cao. Một mục đích thiên về xác nhận mức đạt và mục đích kia đòi hỏi khả năng phân hóa.

Muốn một kỳ thi đáp ứng được cả hai yêu cầu, chất lượng đề thi phải chuẩn hóa. Người ra đề, phản biện và quản trị ngân hàng câu hỏi phải thực sự chuyên nghiệp, có kiến thức về đo lường và đánh giá, chứ không chỉ là giáo viên giỏi môn học.

Thí sinh dự kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay. (Ảnh: Duy Phạm)

Ngân hàng câu hỏi cũng phải đủ lớn, được thử nghiệm và chuẩn hóa trước khi sử dụng. Mỗi câu hỏi cần được đánh giá về độ khó, khả năng phân biệt và mức độ phù hợp với hai mục tiêu của bài thi. Nếu ngân hàng đề không đủ, số đề gốc ít hoặc câu hỏi chưa được thử nghiệm, rất khó vừa bảo đảm chuẩn tốt nghiệp, vừa phân hóa chính xác cho tuyển sinh ĐH. Khi ấy, rủi ro đề quá dễ, quá khó hoặc dồn quá nhiều thí sinh vào một khoảng điểm sẽ tăng lên.

Vì vậy, tranh luận về “2 trong 1” không thể tách rời câu hỏi quan trọng hơn đó là: Năng lực khảo thí của hệ thống hiện nay đã đủ sức thiết kế và vận hành một kỳ thi có hai mục đích hay chưa?

Giám sát thủ công đã bộc lộ hạn chế

Một kỳ thi quy mô quốc gia đòi hỏi sự chuẩn hóa rất cao từ khâu làm đề, bảo mật, vận chuyển, coi thi đến chấm thi và xử lý dữ liệu. Trong khi đó, nhiều công đoạn hiện vẫn dựa chủ yếu vào con người và các lớp giám sát hành chính.

Sự việc tại Tuyên Quang cho thấy một hệ thống dù có giám thị trong phòng, giám sát hành lang và lực lượng an ninh bên ngoài vẫn có thể bị vô hiệu hóa nếu những người có trách nhiệm cùng vi phạm hoặc làm ngơ trước vi phạm.

Việc một cán bộ bị cáo buộc vào phòng thi hỗ trợ trái phép quá trình làm bài không phải là hệ quả tất yếu của mô hình “2 trong 1” mà là dấu hiệu thất bại trong phân công nhân sự, kiểm soát xung đột lợi ích, giám sát tại chỗ và trách nhiệm của người chỉ đạo ở địa phương và người đứng đầu điểm thi.

Sẽ không đảm bảo công bằng, khách quan nếu kỳ thi vẫn giao cho địa phương vừa tổ chức, vừa giám sát và tự xác nhận rằng quy trình của mình.

Một điểm yếu cần khắc phục là việc phân tích dữ liệu thi chưa trở thành khâu kiểm soát bắt buộc trước khi công bố kết quả.

Trong mọi kỳ thi, không có một dạng phổ điểm duy nhất được coi là bình thường. Phổ điểm phụ thuộc vào độ khó của đề, cấu trúc câu hỏi và đặc điểm của nhóm thí sinh. Tuy nhiên, sự khác biệt quá lớn giữa một điểm thi với các điểm thi tương đồng, sự tập trung bất thường của nhóm điểm tuyệt đối hoặc những mẫu trả lời giống nhau khó giải thích đều có thể là tín hiệu cần xác minh.

Tại Tuyên Quang, 147 trong tổng số 154 bài đạt điểm 10 môn Toán của toàn tỉnh tập trung tại một điểm thi là dấu hiệu thống kê không thể xem nhẹ. Điểm tiếng Anh của Tuyên Quang năm nay cũng được cho là bất thường khi vươn lên đứng thứ hai toàn quốc, vượt qua cả Thành phố Hồ Chí Minh, vốn là vùng có điều kiện thuận lợi học ngoại ngữ.

Với tỷ lệ thí sinh đạt từ 9 điểm trở lên rất cao, dữ liệu này đáng lẽ phải được kích hoạt quy trình kiểm tra trước khi kết quả được đưa vào sử dụng.

Phân tích dữ liệu không ngăn được hành vi gian lận đã xảy ra, nhưng có thể giúp phát hiện, khoanh vùng và tạm giữ những kết quả bất thường để xác minh. Cơ quan quản lý cần quy định rõ ngưỡng cảnh báo, trách nhiệm kiểm tra và thẩm quyền tạm dừng công bố điểm trong những trường hợp có dấu hiệu bất thường.

Tăng giám sát độc lập, chuẩn hóa ngân hàng đề

Bộ GD&ĐT có kế hoạch sẽ tổ chức kỳ thi Tốt nghiệp THPT trên máy tính. Thi bằng hình thức này là hướng đi cần được chuẩn bị, nhưng không nên coi đây là giải pháp có thể tự động loại bỏ gian lận.

Giải pháp là chúng ta đã chuẩn bị được ngân hàng câu hỏi đủ lớn với nhiều đề có độ khó tương đương hay chưa? Việc phân phối đề bằng công nghệ cũng có thể giảm nguy cơ thí sinh nhận cùng một đề hoặc được nhắc đáp án hàng loạt.

Chấm tự động cũng giảm một số thao tác thủ công. Tuy nhiên, công nghệ đồng thời tạo ra những rủi ro mới như lộ ngân hàng câu hỏi, can thiệp tài khoản quản trị, tấn công hệ thống hoặc lỗi thiết bị và đường truyền.

Vì thế, thi trên máy tính phải đi cùng phân quyền truy cập, nhật ký số không thể tùy tiện sửa, kiểm thử độc lập và cơ chế đối soát kết quả.

Thời gian qua đã có những ý kiến cho rằng, cần thiết phải lắp camera không nối mạng trong phòng thi. Tuy nhiên, camera phòng thi cũng chỉ có ý nghĩa khi quy định rõ ai quản lý dữ liệu, lưu giữ trong bao lâu và trường hợp nào bắt buộc phải kiểm tra.

Quan trọng hơn cả là chuyên nghiệp hóa đội ngũ khảo thí. Cần có chuẩn năng lực đối với người làm đề, phản biện đề, coi thi, chấm thi và quản trị dữ liệu. Song song đó là kiểm soát chặt xung đột lợi ích và tăng giám sát độc lập ngoài địa phương cũng như quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu.

Những sự việc gian lận trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay tại Tuyên Quang, Quảng Trị đang được cơ quan Công an tiếp tục làm rõ. Khi có kết luận cuối cùng, những vi phạm trong thi cử phải được xử lý nghiêm, nhưng không nên vì một số vụ việc mà vội thay đổi toàn bộ cấu trúc kỳ thi mà điều cần cải tiến nâng cấp trước hết là cách vận hành hệ thống.

Một kỳ thi đáng tin cậy không phụ thuộc vào việc gộp hai mục đích trong một kỳ thi hay tổ chức thành hai kỳ thi riêng. Độ tin cậy được quyết định bởi chất lượng đề thi, đội ngũ chuyên nghiệp, dữ liệu được kiểm tra trước khi công bố và một cơ chế giám sát đủ độc lập để sai phạm khó xảy ra, còn khi xảy ra thì không thể bị che giấu.

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT)