Khơi thông nguồn lực 4,5 triệu tỷ đồng để dẫn dắt tăng trưởng

Cần khơi thông nguồn lực, đổi mới quản trị để DNNN dẫn dắt tăng trưởng. Ảnh: MH

Nguồn lực lớn, sức dẫn dắt chưa tương xứng

Theo Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), doanh nghiệp nhà nước là lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn, phát triển kết cấu hạ tầng và thực hiện nhiệm vụ an sinh xã hội. Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, số lượng đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, gồm 497 doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Đến cuối năm 2025, tổng tài sản của khu vực này đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng. Những con số đó cho thấy doanh nghiệp nhà nước vẫn nắm giữ nguồn lực vật chất đặc biệt quan trọng, có khả năng tác động lớn tới đầu tư, sản xuất và phân bổ nguồn lực.

Tuy nhiên, quy mô tài sản lớn chưa đồng nghĩa với sức dẫn dắt mạnh. Theo TS. Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới, hiệu quả hoạt động, năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và khả năng dẫn dắt các ngành, lĩnh vực then chốt của doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa tương xứng với nguồn lực được giao. Công tác quản trị, phối hợp, giám sát và trách nhiệm giải trình còn bất cập.

Khoảng cách giữa nguồn lực nắm giữ và hiệu quả tạo ra còn thể hiện ở tiến độ cơ cấu lại doanh nghiệp. Tính đến tháng 3/2025, mới có 122 trong tổng số 676 doanh nghiệp được phê duyệt đề án cơ cấu lại, tương đương khoảng 18%. Giai đoạn 2021-2022 chỉ có 5 doanh nghiệp hoàn thành cổ phần hóa. Quy mô vốn thu về từ hoạt động thoái vốn giai đoạn 2021-2024 thấp hơn đáng kể so với giai đoạn 2016-2020. Nhiều tồn đọng về tài chính, pháp lý, đất đai và định giá tài sản tiếp tục làm chậm tiến trình chuyển giao, cổ phần hóa và tái cơ cấu.

Những hạn chế đó cho thấy tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước không thể chỉ được hiểu là giảm số lượng, cổ phần hóa hay bán bớt vốn. Vấn đề cốt lõi là cơ cấu lại toàn bộ nguồn lực, từ vốn, tài sản, đất đai, công nghệ, nhân lực đến chiến lược đầu tư, ngành nghề kinh doanh và mô hình quản trị.

Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh: “Cần chuyển từ tư duy ‘sắp xếp doanh nghiệp’ sang ‘cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực’”.

Theo ông Hiển, cách tiếp cận này đặt doanh nghiệp nhà nước trước yêu cầu cao hơn. Thay vì chỉ nắm giữ tài sản và bảo toàn vốn, doanh nghiệp phải tạo ra năng lực sản xuất, công nghệ, thị trường và các chuỗi liên kết có sức lan tỏa. Tái cơ cấu vì vậy cần chuyển sang quản trị hiệu quả danh mục vốn nhà nước, xác định rõ lĩnh vực cần nắm giữ, thoái vốn hoặc đầu tư dài hạn.

Thay vì chỉ nắm giữ tài sản và bảo toàn vốn, doanh nghiệp phải tạo ra năng lực sản xuất, công nghệ, thị trường và các chuỗi liên kết có sức lan tỏa. Ảnh minh họa

Đầu tư cho tương lai, kiến tạo hệ sinh thái

Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt và mở đường. Tuy nhiên, vai trò chủ đạo không nên được hiểu là mở rộng sự hiện diện của khu vực nhà nước trong mọi ngành, lĩnh vực hoặc thay thế cơ chế thị trường.

Nhìn nhận về vai trò của kinh tế nhà nước trong dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác phát triển trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Tiến sĩ Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ, cho rằng cần tiếp cận kinh tế nhà nước theo chức năng, tức xem khu vực này như một thiết chế điều tiết và kiến tạo phát triển, thay vì chỉ nhìn dưới góc độ sở hữu. Theo ông, sáu chức năng được xác định gồm ổn định kinh tế vĩ mô, mở đường cho ngành then chốt, hỗ trợ và lan tỏa phát triển, dẫn dắt đổi mới sáng tạo, kiến tạo liên kết và huy động nguồn lực.

Theo quan điểm của PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, doanh nghiệp nhà nước cần được nhìn nhận không chỉ là chủ thể sản xuất, kinh doanh mà còn là chủ thể phát triển. Trong giai đoạn mới, doanh nghiệp nhà nước được định hướng trở thành nhà đầu tư cho tương lai của quốc gia, tạo lập thị trường cho công nghệ và mô hình kinh doanh mới, đồng thời là hạt nhân kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Vai trò nhà đầu tư chiến lược đòi hỏi doanh nghiệp nhà nước tiên phong ở những lĩnh vực nền tảng như trí tuệ nhân tạo, hạ tầng dữ liệu, bán dẫn, năng lượng mới, hạ tầng số và logistics thông minh. Đây là các lĩnh vực cần nguồn vốn lớn, thời gian đầu tư dài, rủi ro cao nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực cạnh tranh và khả năng tự chủ của nền kinh tế.

Ông nhìn nhận, muốn tạo sức lan tỏa, cần lựa chọn các doanh nghiệp đủ năng lực phát triển thành doanh nghiệp đầu chuỗi, dẫn dắt về công nghệ, quản trị và thị trường. Những doanh nghiệp Nhà nước không cần nắm giữ cổ phần chi phối cần được chuyển giao, cơ cấu lại hoặc thoái vốn theo nguyên tắc thị trường, qua đó tập trung nguồn lực cho các ngành chiến lược.

Một mắt xích quan trọng là đổi mới phương thức quản lý vốn nhà nước. Theo ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cần sớm nâng cấp Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp, được chủ động quản lý danh mục, mua bán và tái cơ cấu vốn theo tín hiệu thị trường.

“Tư duy quản lý vốn nhà nước cũng cần thay đổi, không nên tiếp tục đặt nặng các quy trình thủ tục như định giá, kiểm soát đầu ra hay các cơ chế quản lý hành chính hiện hành”- ông Hiếu nhấn mạnh.

Trao thêm quyền chủ động sẽ khó tạo chuyển biến nếu các nút thắt thực thi không được xử lý. Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, Bộ Tài chính, cho rằng một nguyên nhân lớn làm chậm tái cơ cấu là tâm lý e ngại trách nhiệm. Nhiều tầng nấc quản lý và phân cấp chưa triệt để khiến doanh nghiệp phải xin ý kiến ở nhiều cấp, làm chậm quyết định và có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội.

Theo ông Doãn Thanh Tuấn, cần xây dựng cơ chế bảo vệ người thực thi khi làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi; đơn giản hóa khung pháp lý về tái cơ cấu, nhất là định giá tài sản; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát sau thực hiện.

Để Nghị quyết 79-NQ/TW thực sự đi vào cuộc sống, TS. Trần Hải Linh - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam - Hàn Quốc đề xuất cần sớm thể chế hóa bằng các luật, nghị định và cơ chế đặc thù. Trong đó, bảo đảm rõ quyền, rõ trách nhiệm; hoàn thiện mô hình đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước theo hướng thống nhất, chuyên nghiệp. Ngoài ra, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị theo hiệu quả và cơ chế thị trường.

Khi những rào cản về thể chế, cơ chế quản trị được tháo gỡ; quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát hiệu quả, DNNN sẽ có thêm động lực để đổi mới, sáng tạo và bứt phá. Đó không chỉ là sự chuyển mình của một khu vực kinh tế quan trọng, mà còn là sự khơi thông nguồn lực chiến lược, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.