Khi thư viện bước vào không gian số

Từ không gian tĩnh lặng đến kho tri thức mở

Trong ký ức của nhiều người, thư viện là một không gian yên tĩnh, nơi những cuốn sách xếp ngay ngắn trên giá và việc tìm kiếm tài liệu đòi hỏi không ít thời gian, sự kiên nhẫn. Nhưng cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mô hình thư viện truyền thống ấy đang từng bước chuyển mình, hướng tới thư viện số, thư viện mở, nơi tri thức được kết nối, chia sẻ vượt qua giới hạn không gian và thời gian.

Nhận thức rõ CĐS là nhiệm vụ cấp thiết nhằm nâng cao năng lực hoạt động, bảo đảm cung ứng dịch vụ đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người sử dụng, những năm qua, Thư viện tỉnh đã từng bước đầu tư hạ tầng công nghệ và triển khai ứng dụng công nghệ thông tin một cách toàn diện trong các hoạt động chuyên môn. Từ hệ thống máy chủ, máy trạm, mạng và thiết bị bảo mật an toàn dữ liệu đến phần mềm quản lý thư viện điện tử, phần mềm quản lý tài liệu số mã nguồn mở DSpace, tất cả đang tạo nên “xương sống” cho hoạt động thư viện trong môi trường số.

Đặc biệt, trang thông tin điện tử thuvien.quangtri.gov.vn không chỉ là kênh giới thiệu hoạt động, mà đã trở thành cầu nối quan trọng giữa thư viện và bạn đọc. Tại đây, các thông tin về tài nguyên thư viện, giới thiệu sách, hướng dẫn thủ tục mượn-trả, cấp thẻ bạn đọc được cập nhật thường xuyên, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và khai thác nguồn tài nguyên thông tin của thư viện.

Công tác chuyển đổi số của Thư viện tỉnh từng bước tạo ra những thay đổi căn bản trong cách phục vụ bạn đọc - Ảnh: T.A

Một trong những dấu ấn rõ nét của quá trình CĐS là việc xây dựng và phát triển nguồn lực số. Hiện nay, Thư viện tỉnh đã xây dựng cơ sở dữ liệu với hơn 70.000 biểu ghi thư mục; hàng nghìn tài liệu được số hóa (cơ sở 1 số hóa hơn 2.500 tài liệu, cơ sở 2 số hóa hơn 8.700 bản sách, tương đương hơn 2 triệu trang tư liệu) bao gồm các nội dung về lịch sử, văn hóa, giáo dục, khoa học-kỹ thuật, đặc biệt là các tài liệu về địa phương, danh nhân, lịch sử tỉnh Quảng Trị. Việc số hóa không chỉ góp phần bảo tồn những tư liệu quý, mà còn mở ra cơ hội để tri thức địa phương được tiếp cận rộng rãi hơn trên không gian mạng.

Theo anh Nguyễn Bá Tước, Phó Giám đốc Thư viện tỉnh, CĐS đang làm thay đổi căn bản cách thư viện vận hành và phục vụ bạn đọc. Đó không đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà là thay đổi tư duy phục vụ. Thư viện hướng tới trở thành kho tri thức mở, tạo điều kiện để bạn đọc tiếp cận thông tin linh hoạt, thuận tiện, đáp ứng yêu cầu học tập suốt đời trong bối cảnh mới.

Lấy bạn đọc làm trung tâm

Nếu CĐS chỉ dừng lại ở đầu tư hạ tầng và phần mềm, thư viện sẽ khó tạo ra sức sống mới. Vì vậy, Thư viện tỉnh xác định lấy bạn đọc làm trung tâm, từng bước mở rộng các sản phẩm và dịch vụ phù hợp với thói quen tiếp cận thông tin trong thời đại số.

Thư viện đã mua quyền truy cập 2.424 sách điện tử có bản quyền, phục vụ miễn phí cho bạn đọc toàn tỉnh theo hình thức đọc trực tuyến. Hơn 7.800 lượt truy cập đã được ghi nhận, cho thấy sự dịch chuyển dần dần của thói quen đọc trong cộng đồng. Bên cạnh đó, việc phối hợp với Viettel Quảng Trị triển khai dịch vụ mượn-trả sách tại nhà đã giúp sách đến gần hơn với người dân, nhất là ở những khu vực còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận thư viện truyền thống.

Nhờ đổi mới phương thức phục vụ, lượng bạn đọc đến với thư viện tăng rõ rệt trong 2 năm 2024-2025. Riêng năm 2025, thư viện đã cấp gần 6.000 thẻ bạn đọc. Ngoài phục vụ trực tiếp tại chỗ, thư viện còn phục vụ hàng nghìn lượt bạn đọc qua không gian mạng; trung bình mỗi tháng có 40-50 lượt đăng ký trực tuyến. Là một bạn đọc thường xuyên sử dụng dịch vụ thư viện số, chị Đặng Thị Thảo Nguyên (phường Đồng Thuận) chia sẻ: “Tôi thấy thư viện bây giờ gần gũi, tiện lợi hơn rất nhiều. Có thể tra cứu tài liệu, đọc sách điện tử tại nhà, nhất là các tài liệu về lịch sử, văn hóa Quảng Trị rất hữu ích cho việc học tập và nghiên cứu”.

Tuy vậy, công tác CĐS của thư viện vẫn gặp không ít khó khăn. Nguồn kinh phí dành cho đầu tư công nghệ, số hóa tài liệu chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu; hạ tầng công nghệ ở một số thời điểm còn chưa đồng bộ. Đội ngũ cán bộ thư viện phải vừa làm nghiệp vụ chuyên môn, vừa không ngừng cập nhật kỹ năng công nghệ, trong khi khối lượng công việc ngày càng lớn. Bên cạnh đó, thói quen đọc sách và khai thác tài nguyên số của một bộ phận người dân, nhất là ở khu vực nông thôn, miền núi, vẫn cần thêm thời gian để hình thành và phát triển.

“Trước những thách thức đó, Thư viện tỉnh xác định thời gian tới sẽ tiếp tục đẩy mạnh CĐS theo hướng xây dựng thư viện hiện đại, thân thiện, mở rộng kho tài nguyên số có bản quyền, tăng cường liên thông, chia sẻ dữ liệu với các thư viện trong và ngoài tỉnh; đồng thời chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu làm việc trong môi trường số. Song song với đầu tư hạ tầng, thư viện sẽ đẩy mạnh truyền thông, hướng dẫn kỹ năng tìm kiếm, khai thác thông tin, để CĐS thực sự đi vào đời sống, trở thành công cụ hữu ích đối với người dân”, anh Nguyễn Bá Tước nhấn mạnh.

CĐS không phải là đích đến, mà là một hành trình lâu dài. Với Thư viện tỉnh, đó là hành trình bền bỉ làm mới mình, để từ những giá sách truyền thống, tri thức tiếp tục được lan tỏa trong không gian số, góp phần nâng cao dân trí và bồi đắp nền tảng xã hội học tập.

Tâm An