Khi thiếu nhi không chỉ là khán giả

Học sinh tiểu học đọc sách tại Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 5 năm 2026 tại Đường sách TPHCM (ẢNH: DŨNG PHƯƠNG)

Viết cho các em bằng ngôn ngữ của thời đại

Tại tọa đàm Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ vừa được tổ chức tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, nhiều ý kiến cho rằng thiếu nhi chưa bao giờ quay lưng với nghệ thuật.

Theo TS Trịnh Đặng Nguyên Hương, Viện Văn học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), trẻ em ngày càng ít đọc sách không phải vì thiếu tác phẩm hay mà chủ yếu do các em thiếu những “khoảng trống” để đọc. Như với nhiều em, sau giờ học còn phải tham gia lớp kỹ năng, ngoại ngữ hoặc học thêm, quỹ thời gian còn lại rất hạn hẹp, thường sẽ được đáp ứng bằng việc sử dụng các thiết bị công nghệ như điện thoại thông minh và máy tính bảng.

Điều đó phần nào đã thu hẹp khoảng không dành cho các hoạt động nghệ thuật truyền thống như đọc sách, xem sân khấu, nhạc kịch hay thưởng thức âm nhạc.

Nhìn rộng hơn, bên cạnh thách thức về thói quen tiếp nhận, nghệ thuật thiếu nhi hiện nay còn gặp rào cản từ cách tiếp cận của người lớn trong sáng tác. Một thời gian dài, nhiều tác phẩm mang danh “viết cho thiếu nhi” nhưng lại là thiếu nhi của thời tác giả, cách nay có khi đã hơn nửa thế kỷ, hoàn toàn xa lạ với các em hôm nay.

Bên cạnh đó, nhiều tác phẩm khác vẫn đi theo tư duy cũ, xem trẻ em là đối tượng tiếp nhận những bài học đạo đức có sẵn với cách kể chuyện mang tính áp đặt. Điều này đã tạo nên khoảng cách giữa tác phẩm với bạn đọc nhỏ tuổi, nhất là khi các em hôm nay lớn lên trong môi trường mở, tiếp nhận thông tin nhanh và có nhu cầu thể hiện quan điểm cá nhân từ rất sớm.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng, cho biết, văn học thiếu nhi phải luôn được cập nhật, làm mới để phù hợp với tâm tư và thế giới quan của trẻ em hôm nay. Điều các em cần là những câu chuyện tạo được sự đồng cảm và gần với trải nghiệm thực tế.

Những tác phẩm mới như truyện vừa 100 cái chân của Nguyễn Ngọc Thuần, Yersin - Khúc hát cá Ông của Tạ Huy Long hay loạt phim hoạt hình Wolfoo... cho thấy nghệ thuật thiếu nhi đang ngày càng mở rộng về hình thức thể hiện. Những tác phẩm thành công trong việc hấp dẫn khán giả phải có cách kể mới đi cùng với chiều sâu cảm xúc, sự gần gũi với thế giới của các em.

Cùng trong xu hướng này, âm nhạc cũng đang tìm cách làm mới để tiếp cận khán giả nhỏ tuổi. Vừa qua, ca sĩ Tùng Dương kết hợp cùng giọng ca nhí Xệ Xệ thực hiện MV Có Bác trong tim, với cách thể hiện hiện đại trên nền cảm hứng từ ca khúc Như có Bác trong ngày đại thắng (nhạc sĩ Phạm Tuyên).

Cách tiếp cận mới này cho thấy những giá trị quen thuộc hoàn toàn có thể đến gần trẻ em hôm nay thông qua những ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp.

Thiếu nhi sáng tạo cho thiếu nhi

Bên cạnh sáng tác cho thiếu nhi của những tác giả trưởng thành, thời gian qua, nhiều tác giả nhỏ tuổi cũng đã trở thành chủ thể sáng tạo với góc nhìn và tiếng nói riêng.

Không gian đọc sách cho thiếu nhi tại Nhà sách Fahasa Tân Định (TPHCM) (ẢNH: HỒ SƠN)

Ở tuổi 16, Nguyễn Đăng Hải Nam gây chú ý với bộ tranh Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam với góc nhìn giàu cảm xúc về văn hóa, quê hương và ký ức.

Trong mùa Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn 2026, nhiều tác giả nhỏ tuổi đã tạo dấu ấn mạnh mẽ với ban giám khảo, như Nguyễn Minh Quân (11 tuổi) với bộ tranh Tiếng nói đại dương; Vũ Ngọc Diệp (11 tuổi) với bản thảo tập thơ Bác sách bụng to; Lê Nhã Uyên (10 tuổi) với Những câu chuyện về công tử mơ mộng… Mẹ của Nhã Uyên chia sẻ: Ban đầu, cháu tham gia như một sân chơi cho tác giả nhỏ tuổi, nhưng sau khi có giải, cháu có thêm động lực để cầm bút, còn chúng tôi có thêm quyết tâm hỗ trợ con trên con đường sáng tác.

TS Trịnh Đặng Nguyên Hương khẳng định: “Khác với nhiều thể loại văn học khác, văn học thiếu nhi là một địa chỉ kép, nơi cả trẻ em và người lớn đều có thể tìm về. Những tác phẩm thiếu nhi không chỉ nuôi dưỡng sự hồn nhiên mà còn chuyển tải các giá trị văn hóa tinh thần giữa các thế hệ”.

Thể hiện sự đồng cảm với nhận định trên, nhà thơ Trần Đăng Khoa cho rằng: “Văn học, nghệ thuật thiếu nhi giữ vai trò đặc biệt bởi đây là lĩnh vực trực tiếp bồi đắp tâm hồn và khả năng cảm thụ cái đẹp của thế hệ trẻ”.

Để nghệ thuật thiếu nhi thật sự sống được trong đời sống hôm nay, đòi hỏi sự đa dạng trong cách sáng tạo và tiếp cận bạn đọc. Các cây bút trưởng thành với vốn sống, kinh nghiệm và chiều sâu nghề nghiệp dù giữ vai trò quan trọng, nhưng những tiếng nói hồn nhiên, gần gũi từ các tác giả trẻ, nhỏ tuổi cũng mang đến góc nhìn mới mẻ về thế giới tuổi thơ hôm nay.

Khi nhiều thế hệ cùng tham gia sáng tác, văn học nghệ thuật thiếu nhi sẽ có thêm cơ hội chạm đến nhu cầu đọc, nhu cầu cảm thụ và khát khao đồng cảm của các em trong thời đại mới.

VĨNH XUÂN