Khi sân khấu trở thành mỏ dữ liệu và mối đe dọa sinh kế các vũ công

Đó không phải là một đối thủ cạnh tranh bằng xương bằng thịt, mà là một mạng lưới thuật toán lạnh lùng đang âm thầm quan sát, ghi chép và học hỏi. Kỷ nguyên số đã biến nghệ thuật múa từ một trải nghiệm trực tiếp, độc bản trở thành những tệp dữ liệu có thể sao chép vô tận.

Những bước nhảy trong lồng kính

Để hiểu được mối đe dọa này, chúng ta cần nhìn lại hành trình tiến hóa của công nghệ mô phỏng chuyển động, một hành trình từ sự cộng tác đến sự chiếm đoạt. Trước đây, khi nhắc đến việc đưa vũ đạo vào thế giới kỹ thuật số, chúng ta thường nghĩ ngay đến công nghệ "bắt chuyển động". Đó là hình ảnh những vũ công mặc bộ đồ bó sát gắn đầy cảm biến, thực hiện các động tác trong studio để máy tính ghi lại.

AI có thể sao chép các chuyển động của vũ công

Trong các tựa game đình đám như Just Dance hay Michael Jackson: The Experience, đằng sau những nhân vật ảo uyển chuyển là mồ hôi thực sự của các nghệ sĩ. Ở giai đoạn này, công nghệ vẫn cần con người như một nguồn nguyên liệu không thể thiếu; máy móc chỉ đóng vai trò là lớp vỏ bọc, còn linh hồn của chuyển động vẫn thuộc về vũ công.

Tuy nhiên, cán cân quyền lực đã thay đổi chóng mặt với sự ra đời của AI tạo sinh. Các nhà khoa học máy tính đã biến việc tạo ra những video khiêu vũ chân thực trở thành một "chén thánh" của ngành công nghệ. Họ không còn cần mời vũ công đến studio, không cần những bộ đồ cảm biến đắt tiền. Thay vào đó, họ hướng đôi mắt của thuật toán về phía những "mỏ vàng" dữ liệu khổng lồ: YouTube và TikTok.

Năm 2018, các nhà nghiên cứu tại UC Berkeley đã tạo nên tiếng vang khi sử dụng video trên YouTube để huấn luyện AI thực hiện các động tác nhào lộn và điệu nhảy Gangnam Style. Đến năm 2022, mô hình Bailando và EDGE của Đại học Stanford ra đời, có khả năng tạo ra các video nhảy breakdance dài hơi chỉ từ 5 giây dữ liệu đầu vào. Gần đây nhất, các công ty mẹ của TikTok (ByteDance) và các gã khổng lồ như OpenAI, Google đã tung ra những mô hình có khả năng tạo video từ văn bản với độ phức tạp ngày càng cao.

Quá trình này được ví như một cuộc "đào mỏ" quy mô lớn, nơi hàng triệu giờ lao động nghệ thuật của các vũ công trên toàn thế giới bị thu thập, phân tích và tái cấu trúc mà không hề có sự xin phép hay trả phí. Từ vị thế là những người cộng tác, các vũ công bỗng chốc trở thành những nguồn tài nguyên thụ động để nuôi dưỡng trí tuệ nhân tạo.

"Canh bạc" trên mạng xã hội

Trong bối cảnh đó, những vũ công trẻ như Zion Harris đang rơi vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan đầy bi kịch. Ở tuổi 25, Harris đã chạm đến những giấc mơ mà hàng ngàn người khao khát: từ thành viên đội nhảy Junior Jam của Golden State Warriors đến việc lưu diễn cùng các siêu sao toàn cầu như Bad Bunny, Daddy Yankee hay Lil Nas X. Với Harris, múa không chỉ là nghề nghiệp, đó là cứu cánh giúp anh vượt qua những thời khắc đen tối nhất của cuộc đời. Nhưng sự nghiệp rực rỡ ấy lại phụ thuộc rất lớn vào sự hiện diện trực tuyến.

Zion Harris gặp khó khăn khi AI xuất hiện

Mạng xã hội là sinh mệnh của vũ công thời đại mới. Đó là nơi họ xây dựng thương hiệu cá nhân, kết nối với khán giả và quan trọng nhất là lọt vào mắt xanh của các đạo diễn, biên đạo múa. "Nếu chúng tôi không đăng bài, cơ hội của chúng tôi có thể chấm dứt", Harris thừa nhận. Nhưng chính tại nơi "chợ trời" kỹ thuật số này, nguy cơ bị đánh cắp bản dạng lại cao hơn bao giờ hết. Mỗi video Harris đăng tải, mỗi động tác xoay người điệu nghệ hay phong cách biểu diễn đặc trưng của anh đều có thể trở thành dữ liệu huấn luyện cho AI.

Edye Kelly, 23 tuổi, một vũ công từng biểu diễn tại Grammy và lưu diễn cùng Usher, cũng chia sẻ nỗi lo âu tương tự. Cô nhận thấy công nghệ chuyển động toàn thân đang bắt đầu xâm lấn lãnh địa của con người. Ubisoft, nhà sản xuất của Just Dance, đã công khai tuyên bố trên trang web của mình về việc sử dụng AI "trên diện rộng" để tạo ra những thế giới tin cậy. Dù công ty này từ chối bình luận chi tiết về việc dùng phần mềm để mô phỏng điệu nhảy, nhưng thông điệp ngầm đã quá rõ ràng: ranh giới giữa người thật và nhân vật ảo đang bị xóa nhòa.

Nỗi sợ hãi của Harris và Kelly không phải là vô căn cứ. "Mọi thứ đang trở nên dễ dàng để sao chép hoặc sử dụng mà không cần sự đồng ý", Harris nói. Đó là một "canh bạc" mà họ buộc phải tham gia: chấp nhận rủi ro bị AI sao chép để đổi lấy cơ hội được nhìn thấy. Họ đang bán chính dữ liệu sinh trắc học của mình để đổi lấy sự nổi tiếng, mà không hề có cơ chế bảo vệ nào đảm bảo rằng chính những dữ liệu đó sẽ không quay lại cướp đi công việc của họ trong tương lai.

Khoảng trống pháp lý và cuộc chiến không cân sức vì sinh kế

Nếu như các nhà biên kịch và diễn viên Hollywood đã có những cuộc đình công chấn động vào năm 2023 để đòi quyền lợi trước sự xâm lấn của AI, thì giới vũ công lại đang đứng ở một vị thế yếu thế hơn nhiều. Đa số họ không tham gia nghiệp đoàn.

Dù một số ít thuộc về SAG-AFTRA (Hiệp hội Diễn viên Màn ảnh - Liên đoàn Nghệ sĩ Truyền hình và Phát thanh Mỹ) cùng với các diễn viên đóng thế, nhưng tiếng nói của họ thường bị chìm lấp giữa những vấn đề lớn hơn của ngành công nghiệp giải trí.

Edye Kelly không giấu nổi lo âu với AI

Các nhà lập pháp tại California đang nỗ lực đưa ra các quy định mới, như yêu cầu "dấu vân tay kỹ thuật số" trên các tài liệu có bản quyền để nghệ sĩ có thể truy vết xem tác phẩm của mình có bị dùng để huấn luyện AI hay không. Tuy nhiên, với đặc thù của nghệ thuật múa - nơi bản quyền tác phẩm thường gắn liền với biên đạo múa hơn là vũ công biểu diễn, và các động tác riêng lẻ khó được bảo hộ bản quyền, con đường đòi công lý còn rất gian nan.

Edye Kelly bày tỏ hy vọng mong manh rằng các vũ công sẽ được đền bù xứng đáng nếu hình ảnh hoặc động tác của họ được sử dụng. Nhưng "hy vọng" là một chiến lược tồi trong cuộc chiến kinh tế khốc liệt này.

AI không chỉ đe dọa những ngôi sao hàng đầu, mà nó còn nhắm vào tầng lớp lao động phổ thông trong ngành múa: những vũ công phụ họa, những người làm việc trong các video quảng cáo, hay các nhân vật quần chúng trong game và phim ảnh. Nếu một nhà sản xuất có thể tạo ra một đám đông nhảy múa chỉ bằng vài dòng lệnh văn bản (prompt) với chi phí rẻ mạt, liệu họ có còn muốn thuê 50 vũ công người thật, trả lương, bảo hiểm và chi phí ăn ở?

Kelly, dù lo lắng, vẫn giữ một chút lạc quan dè dặt: "Tôi không nghĩ AI có thể đạt đến điểm bắt chước hoàn hảo con người... Chúng ta liên tục tiến hóa. Chúng sẽ luôn ở phía sau theo một cách nào đó." Niềm tin này có cơ sở, nhưng nó cũng phản ánh sự tự an ủi của người nghệ sĩ trước một thế lực quá lớn.

Zion Harris cũng tin rằng sự hiện diện của con người mang lại năng lượng không thể thay thế cho các buổi biểu diễn trực tiếp. "Có một hình ảnh ba chiều (hologram) hoặc hình ảnh kỹ thuật số trên màn hình sẽ rất nhàm chán", anh nói.

Bùi Tú