Khi 'nếp Mường' thành sinh kế

Gian bếp “mở cửa” đón người ngoài

Tiếng cồng chiêng vọng từ khoảng sân trước nhà sàn xuống tận con đường bê tông dẫn tới mó nước Bai Cai dưới chân núi. Trong bếp, nhóm phụ nữ đang chuẩn bị mâm cỗ lá cho khách. Chị Bùi Thị Bi (40 tuổi) vừa đơm xôi ngũ sắc vừa nhắc các chị em kiểm tra trên mâm đã đủ món chưa. Nhóm khác đang chăm sóc những luống rau ngoài vườn. Ở Khải Cai, những công việc thường ngày đang dần trở thành sinh kế.

Trước đây, chị Bi chủ yếu làm nông, chăm con. Tháng 9-2025, Tổ hợp tác cộng đồng Khải Cai được thành lập, với sự hỗ trợ của CARE quốc tế tại Việt Nam (do Chính phủ Ireland tài trợ) và Hội LHPN tỉnh Phú Thọ. Tổ hợp tác do Hội LHPN xã Quyết Thắng trực tiếp quản lý. Chị Bi là một trong 20 thành viên của tổ hợp tác - nơi có khoảng 70% là phụ nữ thuộc hộ nghèo và cận nghèo.

Khung cửi bên cửa sổ nhà sàn ở thôn Khải Cai, xã Quyết Thắng, tỉnh Phú Thọ (ẢNH: HUYỀN ĐINH)

Tổ hợp tác cộng đồng Khải Cai có nguồn vốn 260 triệu đồng (250 triệu từ dự án, 10 triệu đối ứng). Đợt đầu, 8 thành viên được vay từ 25 - 35 triệu đồng/hộ với lãi suất ưu đãi 0,5%/tháng để sản xuất, chăn nuôi, kinh doanh và làm du lịch. Ngoài hỗ trợ vốn, chị em còn được tập huấn kinh doanh và chia sẻ kinh nghiệm phát triển kinh tế. Theo chị Bùi Thị Cúc (Tổ trưởng), nhờ có vốn, kiến thức và sự đoàn kết, phụ nữ tại đây tự tin hơn hẳn, mạnh dạn bày tỏ quan điểm, bảo vệ chính kiến và tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng.

Trong một buổi tập huấn vệ sinh an toàn thực phẩm và xây dựng thực đơn, ông Dương Văn Phương, giảng viên Trường Cao đẳng Nghề Công nghiệp Hà Nội, nhận thấy bà con Khải Cai rất thân thiện, hiếu khách nhưng thói quen sản xuất, kinh doanh còn tự phát. Vì vậy, ông bắt đầu lớp học bằng những cuộc trò chuyện, hỏi đáp rồi cùng bà con thực hành ngay trên những món ăn quen thuộc. Rồi gian bếp của người Mường bắt đầu “mở cửa” với du khách. Những phụ nữ như chị Bi, chị Cúc… trở thành người quyết định món gì sẽ được lên mâm, cách chế biến ra sao, và món ăn nào có thể “kể câu chuyện” về quê mình.

Khải Cai (thuộc vùng Mường Vang xưa) được ví như một “ốc đảo” còn lưu giữ nguyên vẹn bản sắc văn hóa Mường. Những nếp nhà sàn, tiếng chiêng, nghề đan lát, trang phục và tín ngưỡng vẫn hiện diện sống động trong sinh hoạt cộng đồng.

Đưa văn hóa ra thị trường, giữ quyền làm chủ

Khi đưa văn hóa vào du lịch cộng đồng, để tránh việc biến văn hóa thành một màn trình diễn, chị Bùi Thị Cúc và người dân Khải Cai đã từ chối các dự án đầu tư du lịch lớn từ bên ngoài. Chị nhấn mạnh, người dân phải thực sự làm chủ du lịch cộng đồng, giữ lại lợi ích cho địa phương và không đánh đổi bản sắc lấy sự phát triển nhanh. Nhờ định hướng này, các nếp nhà sàn và không gian tự nhiên quanh mó nước được bảo tồn nguyên vẹn, không bị nhân tạo hóa.

Trong năm 2025, các thành viên tổ hợp tác và người dân Khải Cai đã đón 8 đoàn khách từ nước Anh đến trải nghiệm cấy lúa, làm đường, nấu ăn và giao lưu văn nghệ truyền thống... Chị Cúc nói: “Càng có khách, đặc biệt là khách quốc tế, câu hỏi về cách giữ bản sắc càng trở nên cụ thể. Điều chúng tôi mong nhất không phải trẻ em trong thôn giỏi tiếng Anh, mà là sau này dù đi đâu cũng vẫn tự hào mình là người Khải Cai, người Mường”.

Theo chị Cúc, du lịch chưa thể thay thế nông nghiệp, nhưng sẽ là nghề bổ sung, giúp người dân có thêm thu nhập ngay trên quê hương mình. Bởi vậy, cùng với homestay và dịch vụ đón khách, những mô hình sinh kế khác cũng được duy trì. Chăn nuôi gà theo hướng an toàn sinh học được tập huấn để giảm chi phí, hạn chế ô nhiễm và tăng khả năng chống chịu trước dịch bệnh, thời tiết cực đoan… Nông sản cũng có thêm cơ hội tìm đầu ra khi khách đến. Theo bà Bùi Thị Xiểm (Chủ tịch Hội LHPN xã Quyết Thắng), địa phương đang tiếp tục khảo sát nhu cầu thực tế để duy trì và nhân rộng các mô hình sinh kế, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho phụ nữ, giúp họ có điều kiện ổn định cuộc sống ngay tại quê nhà.

Khải Cai từng nhiều năm là xóm nghèo, biệt lập bởi những dòng suối và đường đất hẹp. Hôm nay, đường bê tông đã nối bản với bên ngoài. “Cánh cửa” mở ra cũng là lúc bà con đứng trước một câu hỏi khác: làm thế nào để những giá trị của mình không bị cuốn đi theo dòng khách, dòng tiền? Những người phụ nữ nơi đây đang trả lời bằng chính công việc mỗi ngày.