Huế - Đô thị di sản tiêu biểu của Việt Nam

 Các bạn trẻ tham gia chương trình diễu hành áo dài ở phía trước Ngọ Môn. Ảnh: Phan Thành

Đối chiếu hệ thống tiêu chí mới, Huế hội tụ khá đầy đủ đặc trưng để trở thành đô thị di sản văn hóa tiêu biểu của Việt Nam. Tuy nhiên, danh xưng ấy không chỉ đến từ số lượng di sản hay chiều dày lịch sử. Quan trọng hơn, Huế phải chứng minh năng lực bảo tồn trong phát triển, biến giá trị văn hóa thành sức mạnh nội sinh, kiến tạo đô thị hiện đại mà vẫn giữ căn cốt riêng.

Di sản làm nên hình hài và căn cước đô thị

Tiêu chí đầu tiên đòi hỏi di sản hình thành cùng quá trình phát triển địa phương, gắn chặt với đô thị và góp phần tạo nên giá trị đô thị.

Trong hơn bảy thế kỷ từ khi Thuận Hóa thuộc Đại Việt (1306 - 2026), đặc biệt hơn ba thế kỷ là thủ phủ, Kinh đô của các chúa Nguyễn và Triều Nguyễn (1626 - 1945), Huế được kiến tạo thành trung tâm quyền lực, văn hóa, giáo dục và tôn giáo. Quá trình hình thành đô thị cũng là quá trình tích tụ, sáng tạo và định hình các lớp văn hóa.

Kinh thành, Hoàng thành, cung điện, đàn miếu, lăng tẩm, chùa quán, nhà vườn, làng cổ, phố cổ cùng hệ thống sông ngòi, đồi núi và cảnh quan không tồn tại rời rạc, mà hợp thành một chỉnh thể đô thị có cấu trúc, trật tự và triết lý riêng.

Ở Huế, di sản không chỉ nằm trong khu vực khoanh vùng bảo vệ mà hiện diện trong những dòng sông, trong những con đường, khu vườn, nhà rường, tiếng chuông chùa, câu hò, điệu lý, ẩm thực, áo dài và phong cách sống. Chính hệ thống ấy làm nên vẻ đẹp, phẩm chất và sức hấp dẫn của đô thị.

Bởi vậy, không thể hiểu Huế nếu tách Huế khỏi di sản; cũng không thể bảo tồn di sản Huế nếu chỉ chú ý từng di tích mà bỏ qua cấu trúc tổng thể của đô thị, cảnh quan và cộng đồng cư dân.

Một hệ sinh thái di sản phong phú và sống động

Địa phương thí điểm phải có ít nhất hai di sản vật thể, phi vật thể hoặc tư liệu được Việt Nam hay UNESCO công nhận, đồng thời phát huy hiệu quả gắn với giáo dục, du lịch, công nghiệp văn hóa và tăng trưởng.

 Huế sở hữu một hệ sinh thái di sản đặc biệt phong phú gồm kiến trúc, cảnh quan cùng hệ thống sông ngòi. Ảnh: Quốc Anh

Huế sở hữu một hệ sinh thái di sản đặc biệt phong phú, gồm kiến trúc, cảnh quan, nghệ thuật trình diễn, tư liệu, lễ hội, nghề thủ công, ẩm thực và tri thức dân gian. Quần thể di tích Cố đô Huế là hạt nhân, nhưng giá trị di sản của Huế rộng lớn hơn nhiều so với phạm vi các công trình cung đình.

Đó còn là Nhã nhạc, ca Huế, Mộc bản, Châu bản Triều Nguyễn, Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế; cùng các giá trị chia sẻ như tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và nghệ thuật bài chòi Trung Bộ. Bên cạnh danh hiệu quốc tế còn có hàng trăm di tích, lễ hội, làng nghề và di sản phi vật thể được cộng đồng trao truyền.

Điểm đáng quý là phần lớn di sản Huế vẫn sống trong đời sống đương đại. Nhã nhạc vẫn vang lên trong không gian cung đình và lễ hội; ca Huế vẫn ngân trên sông Hương; áo dài được mặc trong các dịp trang trọng; ẩm thực hiện diện trong gia đình, hàng quán; nghề thủ công truyền thống tiếp tục được phục hồi, sáng tạo.

Sự tiếp nối giữa truyền thống và hiện tại khiến Huế không trở thành một “bảo tàng đông cứng”, mà là đô thị sống cùng di sản, nơi ký ức lịch sử vẫn định hình diện mạo và lối sống hôm nay.

Bảo tồn không có nghĩa là khước từ phát triển

Một đô thị di sản không thể chỉ đẹp trong ký ức nhưng nghèo nàn cơ hội phát triển; cũng không thể nhân danh hiện đại hóa để làm tổn thương những giá trị tạo nên căn cước.

 Du khách tham quan lăng Tự Đức. Ảnh: Phan Thành

Trong nhiều thập niên, Huế đạt những thành tựu quan trọng trong cứu nguy, trùng tu và phát huy di sản. Từ một quần thể bị chiến tranh, thiên tai tàn phá nặng nề - sau năm 1975 chỉ còn khoảng 300/1.400 công trình, phần lớn xuống cấp - nhiều công trình quan trọng đã được phục hồi, cảnh quan chỉnh trang, năng lực quản lý và hợp tác quốc tế nâng cao. Thực tiễn cho thấy giá trị Huế nằm ở sự gắn kết giữa kiến trúc, cảnh quan, lịch sử và đời sống cộng đồng, không chỉ ở từng công trình.

Tuy vậy, trong giai đoạn mới, bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc tu bổ công trình xuống cấp. Huế cần chuyển mạnh sang tư duy quản trị toàn bộ không gian di sản.

Điều đó đòi hỏi kiểm soát chặt mật độ xây dựng, tầng cao, hình thức kiến trúc, hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ trong khu vực di sản; bảo vệ trục cảnh quan, mặt nước, không gian xanh, làng cổ, nhà vườn và môi trường thực hành di sản của cộng đồng. Đây cũng là trọng tâm của tiêu chí thí điểm đô thị di sản.

Công trình mới ở Huế không nhất thiết mô phỏng kiến trúc cổ, nhưng phải biết đối thoại với di sản. Kiến trúc hiện đại cần tiết chế về chiều cao, khối tích, vật liệu, màu sắc; tôn trọng cảnh quan, không gian công cộng và nhịp điệu riêng của đô thị.

Biến tài sản văn hóa thành nguồn lực phát triển

Nghị định số 282/2026/NĐ-CP mở ra cơ chế ưu đãi về đất đai, phí và lệ phí cho các dự án bảo tồn, khai thác kinh tế di sản và phát triển công nghiệp văn hóa, với điều kiện không ảnh hưởng yếu tố gốc, cảnh quan và sức chịu tải hạ tầng. Nguồn thu từ tham quan di tích, công trình văn hóa, bảo tàng cũng được định hướng tái đầu tư cho bảo tồn và phát huy di sản.

Lâu nay, việc khai thác di sản chủ yếu tập trung vào tham quan di tích. Trong khi đó, giá trị kinh tế của di sản còn có thể phát huy qua nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thời trang, điện ảnh, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, bảo tàng, giáo dục di sản, xuất bản, nội dung số và du lịch sáng tạo.

Huế cần chuyển từ bán vé tham quan sang kiến tạo hệ sinh thái trải nghiệm; từ khai thác từng di tích sang phát triển chuỗi sản phẩm văn hóa; từ giới thiệu những gì quá khứ để lại sang sáng tạo giá trị mới trên nền tảng truyền thống.

Festival Huế, các không gian trình diễn, bảo tàng, làng nghề, ẩm thực, áo dài và bộ sưu tập di sản số phải được kết nối thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà phải trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và khai thác di sản.

Từ lợi thế di sản đến năng lực quản trị di sản

Đô thị còn phải có kinh nghiệm bảo tồn bền vững, bảo tàng đạt chuẩn và di sản thế giới được định giá kinh tế tổng thể, công bố quốc tế. Đây là những nhiệm vụ cụ thể đặt ra cho Huế.

Thành phố cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về di sản; đẩy mạnh số hóa, giám sát hiện trạng bằng công nghệ; đánh giá sức chịu tải; lượng hóa đóng góp của di sản đối với kinh tế, xã hội và môi trường. Các quy hoạch phát triển phải tích hợp đầy đủ yêu cầu bảo tồn, thay vì xem di sản là nội dung bổ sung sau cùng.

Cùng với đó là xây dựng thiết chế bảo tàng xứng tầm, phát triển đội ngũ chuyên gia, nghệ nhân và lực lượng quản trị chuyên nghiệp; hoàn thiện chính sách huy động nguồn lực xã hội nhưng vẫn bảo đảm vai trò điều tiết của Nhà nước và quyền lợi cộng đồng.

Huế cũng cần xác định rõ phạm vi đô thị di sản trong quy hoạch. Đó không nên chỉ là Kinh thành hay vùng lõi di tích, mà phải được nhìn trong cấu trúc rộng hơn, gắn với sông Hương, hệ thống lăng tẩm, làng cổ, phố cổ, nhà vườn, cảnh quan đầm phá, vùng đồi núi và các không gian văn hóa truyền thống.

Một mô hình phát triển có ý nghĩa quốc gia

Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương không phải để phát triển theo mô hình của đô thị khác. Giá trị và trách nhiệm của Huế là kiến tạo một con đường khác biệt: Đô thị hóa nhưng không đánh mất ký ức; hiện đại hóa nhưng vẫn giữ chiều sâu văn hóa; tăng trưởng kinh tế nhưng không đánh đổi môi trường và cảnh quan.

Nếu thực hiện thành công mô hình đô thị di sản văn hóa, Huế không chỉ tạo động lực mới cho mình mà còn đóng góp kinh nghiệm quý cho Việt Nam: Di sản không phải lực cản; với thể chế phù hợp, quản trị tốt và sức sáng tạo cộng đồng, di sản có thể trở thành nền tảng phát triển bền vững, nhân văn, giàu bản sắc.

Huế có một di sản đồ sộ do lịch sử trao truyền. Nhưng để thực sự trở thành đô thị di sản tiêu biểu của Việt Nam, Huế phải tạo dựng năng lực mới: làm cho di sản tiếp tục sống, tiếp tục sinh thành giá trị và đồng hành cùng tương lai.

Đó là cơ hội và cũng là sứ mệnh của Huế trong kỷ nguyên mới.