HTX kiểu mới và bước chuyển đứng trước thị trường để dẫn dắt chuỗi giá trị

Trong nhiều năm qua, các HTX luôn được xem như “điểm tựa” của người sản xuất nhỏ lẻ, nơi giúp nông dân bớt rủi ro, có đầu ra và giữ được sinh kế. Nhưng khi thị trường ngày càng trở nên khắt khe hơn, đòi hỏi cao về tiêu chuẩn, chất lượng và khả năng tổ chức chuỗi giá trị, vai trò ấy dần trở nên là chưa đủ. Từ thực tiễn ấy, những HTX kiểu mới đang hình thành, không chỉ làm chỗ dựa, mà từng bước trở thành lực kéo thị trường, như cách HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng (xã Ngọc Hồi, Hà Nội) đang đi.

Khi HTX không còn “chờ” thị trường

Ông Lê Văn Thiêm, Giám đốc HTX chia sẻ, trong bối cảnh kinh tế nông nghiệp dịch chuyển mạnh theo hướng tiêu chuẩn hóa và liên kết chuỗi, nhiều HTX buộc phải tự làm mới mình để không bị bỏ lại phía sau. Không chỉ dừng ở việc hỗ trợ đầu ra hay chia sẻ rủi ro cho các hộ sản xuất, mô hình HTX kiểu mới đang từng bước tham gia sâu hơn vào tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường.

Từ thực tiễn hoạt động của HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng, quá trình chuyển đổi ấy hiện ra khá rõ nét, không ồn ào, nhưng bền bỉ và có chủ đích.

Ở HTX Thủy sản Công nghệ cao Đại Áng, câu chuyện chuyển đổi không bắt đầu bằng những khẩu hiệu lớn, mà từ một câu hỏi rất thực tế: sản phẩm nuôi ra sẽ bán cho ai? theo tiêu chuẩn nào và làm cách nào để không bị động?... “Nếu HTX chỉ dừng ở việc gom sản phẩm rồi bán giúp bà con thì rất khó đi đường dài. Làm như vậy, thị trường lên xuống thế nào, người nuôi chịu hết”, Giám đốc Lê Văn Thiêm khẳng định.

Mô hình của HTX Thủy sản Công nghệ cao Đại Áng đang dần trở thành điểm tựa vững chắc cho thành viên và người lao động.

Từ xuất phát điểm là mô hình chăn nuôi thủy sản quy mô nhỏ, HTX Đại Áng từng bước tổ chức lại sản xuất theo hướng chuỗi khép kín, lấy thị trường làm trung tâm. HTX không đứng giữa người nuôi và người mua như một khâu trung gian, mà đứng ở phía trước thị trường, tìm hiểu nhu cầu của hệ thống phân phối, rồi từ đó quay lại tổ chức sản xuất cho các thành viên.

“Chúng tôi phải đi trước thị trường một bước, biết đối tác cần gì, người tiêu dùng quan tâm điều gì, thì mới quay lại hướng dẫn bà con nuôi theo đúng tiêu chuẩn. Khi người nuôi biết rõ mình đang làm ra sản phẩm cho ai, theo quy trình nào, thì tâm lý yên tâm hơn rất nhiều.”ông Thiêm giãi bày.

Cách làm ấy kéo theo sự thay đổi không nhỏ trong thói quen sản xuất. Người nuôi không còn dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm riêng lẻ, mà tham gia vào một quy trình chung, từ con giống, mật độ thả nuôi, kiểm soát môi trường nước, đến thời điểm thu hoạch đều có sự giám sát và định hướng của HTX. Đổi lại, rủi ro thị trường giảm đi đáng kể, chi phí phát sinh được kiểm soát tốt hơn.

“Bộ não” của chuỗi giá trị

Trong chuỗi liên kết này, HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng giữ vai trò điều phối trung tâm. Quyền lực của HTX không đến từ mệnh lệnh hành chính, mà từ khả năng nắm giữ thông tin thị trường và tổ chức sản xuất hiệu quả. “HTX mạnh hay yếu không nằm ở quy mô bao nhiêu ao nuôi, mà ở chỗ có kiểm soát được chất lượng và giữ được chữ tín với thị trường hay không,” ông Thiêm nói.

Thay vì chạy theo sản lượng, HTX tập trung xây dựng hệ thống tiêu chuẩn xuyên suốt chuỗi, từ lựa chọn con giống, quy trình nuôi an toàn sinh học, kiểm soát dịch bệnh, đến thu hoạch, sơ chế, chế biến và phân phối sản phẩm. Mỗi khâu đều được chuẩn hóa nhằm bảo đảm chất lượng ổn định và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Ông Lê Văn Thiêm, Giám đốc HTX Đại Áng giới thiệu mô hình nuôi cá "sông trong ao" của HTXvới phóng viên VnBusiness.

Theo ông Thiêm, tiêu chuẩn mới là “chìa khóa” để HTX đứng vững. Khi sản phẩm đáp ứng được yêu cầu về an toàn thực phẩm, nguồn gốc rõ ràng, minh bạch thì mình có vị thế hơn trong đàm phán. Không bị phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái, cũng không quá lo lắng khi giá cả thị trường biến động”.

Với các thành viên, việc tuân thủ tiêu chuẩn ban đầu không tránh khỏi áp lực. Chi phí đầu tư cao hơn, quy trình chặt chẽ hơn, nhiều khâu phải ghi chép, theo dõi. Nhưng theo thời gian, lợi ích dần hiện rõ. Sản xuất theo chuỗi giúp giảm chi phí trung gian, hạn chế rủi ro dịch bệnh, đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm.

“Người nuôi bây giờ không chỉ bán con cá, con tôm, mà bán cả sự minh bạch và niềm tin, khi sản phẩm gắn với thương hiệu chung của HTX, bà con hiểu rằng chất lượng của từng ao nuôi sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín chung của cả HTX”, ông Thiêm nhận định.

Trên thị trường thực phẩm, niềm tin là yếu tố quyết định. Khi niềm tin ấy được bảo đảm bằng tiêu chuẩn và sự minh bạch, HTX không chỉ giữ được thị trường hiện có, mà còn từng bước mở rộng không gian phát triển, tiếp cận những phân khúc tiêu dùng có yêu cầu cao hơn.

HTX dẫn dắt, thành viên đồng hành

Trước đây, người nuôi chủ yếu làm theo thời vụ, thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào giá thị trường từng đợt thu hoạch. Nay, khi HTX đứng ra tổ chức sản xuất theo kế hoạch và ký kết hợp đồng tiêu thụ dài hạn, dòng tiền của các hộ thành viên trở nên ổn định hơn. “Không phải lúc nào cũng lãi cao, nhưng quan trọng là không bị sốc giá, không phải treo ao hay bỏ nghề giữa chừng. Bà con tính toán được thu nhập, lo được cuộc sống gia đình”, ông Thiêm chia sẻ.

Không chỉ tạo ra sự thay đổi trong cách tổ chức sản xuất, mô hình của HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng còn tác động trực tiếp đến đời sống của người lao động và các hộ thành viên. Khi chuỗi sản xuất, tiêu thụ được thiết kế ổn định, nhu cầu lao động cũng trở nên đều đặn hơn, không còn tình trạng “được mùa thì bận, rớt giá thì bỏ ao”. Ở HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng, nhiều lao động địa phương được bố trí làm việc thường xuyên tại các khâu kỹ thuật, chăm sóc, giám sát môi trường, sơ chế chế biến sản phẩm, với thu nhập ổn định quanh năm.

Nhiều lao động địa phương được bố trí việc làm thường xuyên với mức thu nhập ổn định.

Những điều này mang tới những thay đổi tích cực trong đời sống nông thôn. Nhiều hộ thành viên mạnh dạn tái đầu tư ao nuôi, cải tạo hạ tầng. Lao động trẻ, thay vì rời quê đi tìm việc phương xa, bắt đầu quay lại gắn bó với sản xuất tại địa phương, bởi thấy được một con đường làm ăn lâu dài, có kỹ thuật, có tổ chức và có thị trường rõ ràng.

Ở góc độ HTX, việc nâng cao thu nhập cho thành viên không chỉ là mục tiêu xã hội, mà còn là điều kiện để chuỗi giá trị vận hành bền vững. Khi người lao động và hộ nuôi sống được bằng nghề, tuân thủ quy trình và gắn bó với thương hiệu chung, HTX mới có nền tảng đủ vững để mở rộng sản xuất, nâng cấp tiêu chuẩn và giữ được uy tín trên thị trường. “HTX mạnh là khi bà con sống được bằng nghề của mình, còn nếu người nuôi cứ bấp bênh, thì chuỗi giá trị sớm muộn cũng đứt gãy”, ông Thiêm phân tích.

Một lo ngại thường gặp khi nói đến HTX kiểu mới là nguy cơ “doanh nghiệp hóa”, khiến vai trò của thành viên bị mờ nhạt. Thực tế ở HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng cho thấy, ranh giới này phụ thuộc rất lớn vào cách tổ chức chuỗi và phân bổ lợi ích.

HTX giữ vai trò dẫn dắt thị trường, nhưng không tách rời thành viên khỏi chuỗi giá trị. Mỗi thành viên vẫn là một mắt xích quan trọng, gắn trực tiếp với chất lượng và uy tín chung. Lợi ích không chỉ nằm ở khâu tiêu thụ cuối cùng, mà thể hiện ngay trong quá trình sản xuất ổn định, minh bạch và ít rủi ro hơn.

“HTX không làm thay các hộ thành viên, mà tạo khung để bà con cùng làm, kinh tế tập thể bây giờ phải vận hành theo logic thị trường, chứ không thể trông chờ hay bao cấp như trước”,ông Thiêm nhấn mạnh.

Nhìn lại chặng đường đã qua, HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng đã vượt ra khỏi vai trò truyền thống là “bệ đỡ sinh kế”. Sinh kế vẫn là nền tảng, nhưng không còn là mục tiêu duy nhất. Thay vào đó là chiến lược dài hạn hơn: xây dựng chuỗi giá trị bền vững, đủ sức thích ứng với những biến động của thị trường.

Trong bối cảnh nông nghiệp chịu nhiều sức ép từ hội nhập, tiêu chuẩn hóa và cạnh tranh, mô hình này gợi mở một hướng đi đáng chú ý. HTX không cần chạy theo những khẩu hiệu lớn hay những bước nhảy công nghệ ồn ào. Điều quan trọng là xác định đúng vai trò của mình trong chuỗi, không đứng ngoài thị trường, cũng không để thị trường cuốn đi, mà chủ động tạo ra vị thế riêng.

Từ chỗ dựa sinh kế đến đầu kéo thị trường, hành trình ấy không dễ dàng. Nhưng như cách HTX Thủy sản công nghệ cao Đại Áng đang đi, đó là con đường khả thi, nơi kinh tế tập thể tìm được vị trí xứng đáng trong nhịp vận động của thời đại.

Anh Tú