Houthi và Hezbollah có quan hệ thế nào với Iran?

Sau các cuộc không kích chung của Mỹ và Israel nhằm vào các cơ sở quân sự và lãnh đạo Iran, nhiều lực lượng tại Trung Đông tuyên bố sẵn sàng phản công, trong đó có Hezbollah và Houthi. Các lực lượng này có mối liên hệ lâu dài tại khu vực.

Bối cảnh

Kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran đã kiên trì theo đuổi một học thuyết an ninh độc đáo mang tên "phòng thủ chủ động" (forward defense).

Trong bối cảnh thiếu vắng các liên minh cấp nhà nước mạnh mẽ, Tehran tận dụng các thực thể phi nhà nước để mở rộng phạm vi ảnh hưởng và bảo vệ lợi ích quốc gia từ xa. Thay vì đối đầu trực diện với Mỹ hay Israel tại biên giới của mình, Iran xây dựng một mạng lưới đồng minh đa tầng, tạo thành cái gọi là "Trục Kháng chiến".

Tập hợp này-bao gồm Iran, Hezbollah (Lebanon), phong trào Houthi (Yemen), các dân quân tại Iraq và các nhóm Palestine-không chỉ là một liên minh quân sự mà là một hệ sinh thái chính trị-chiến lược. Sự phối hợp này đã bước sang một giai đoạn mới sau khi xung đột Gaza bùng nổ vào tháng 10/2023.

Người phát ngôn của lực lượng Houthi, Mohammad Abdul Salam, và cố Lãnh đạo tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei.

Đặc biệt, sau các vụ ám sát thủ lĩnh quân sự Hezbollah Fuad Shukr tại Beirut và lãnh đạo chính trị Hamas Ismail Haniyeh tại Tehran vào cuối tháng 7/2024, Ali Akbar Ahmadian-Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran - đã khẳng định: "Tất cả các mặt trận của lực lượng kháng chiến sẽ trả thù cho Haniyeh".

Tuyên bố này minh chứng cho sự gắn kết ngày càng chặt chẽ của mạng lưới mà trong đó, Hezbollah đóng vai trò là hạt nhân quan trọng nhất.

Hezbollah và trụ cột chiến lược tại Lebanon

Hezbollah không chỉ là đồng minh lâu đời nhất mà còn là thực thể quan trọng nhất, đóng vai trò "người anh cả" hướng dẫn cho các thành viên khác trong Trục Kháng chiến. Theo các tư liệu, nhóm này hình thành sau cuộc tấn công của Israel vào Lebanon năm 1982, dưới sự bảo trợ trực tiếp của Tehran.

Trước đó, trong những năm 1980, Iran được cho là cử khoảng 1.500 cố vấn và huấn luyện viên thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đến Thung lũng Bekaa để huy động và vũ trang cho một lực lượng bí mật. Từ thập niên 1980 - 1990, nhóm này hoạt động như một mạng lưới du kích, thực hiện các cuộc tấn công buộc Mỹ phải rút lui (1984) và Israel phải rút quân hoàn toàn khỏi miền Nam Lebanon (2000).

Giai đoạn 2006, nhóm thể hiện năng lực trong cuộc chiến 34 ngày với Israel, bắn 4.000 tên lửa và lần đầu tiên sử dụng drone tấn công tàu chiến Israel.

Đến giai đoạn 2024, nhóm tiến hóa thành thực thể phi nhà nước được vũ trang mạnh nhất thế giới, sở hữu kinh nghiệm tác chiến dày dạn tại Syria và khả năng đe dọa trực tiếp các hệ thống phòng thủ tiên tiến như Iron Dome.

Theo ước tính của tình báo Mỹ, Hezbollah sở hữu khoảng 45.000 tay súng (với 20.000 quân chủ lực). Kho vũ khí khổng lồ của họ bao gồm từ 75.000 đến 200.000 tên lửa và khoảng 2.500 thiết bị bay không người lái (drone) có khả năng trinh sát và tấn công sâu vào lãnh thổ đối phương.

Mô hình của Hezbollah-vừa là lực lượng quân sự tinh nhuệ, vừa là thực thể chính trị tại Lebanon-đã trở thành bản thiết kế để Iran nhân rộng, mà phong trào Houthi tại Yemen là ví dụ điển hình nhất.

(Ảnh minh họa)

Houthi: Từ nhóm địa phương đến đối tác vùng

Phong trào Houthi (Ansar Allah) ban đầu là một phong trào phục hưng tôn giáo của người Shiite Zaydi tại miền Bắc Yemen vào thập niên 1990. Dù cùng là người Shiite, nhưng người Houthi theo nhánh Zaydi có những khác biệt về giáo luật so với nhánh Twelver (Thập nhị quân) của Iran, dẫn đến một mối quan hệ mang tính đối tác chiến lược hơn là thuần túy ý thức hệ.

Từ năm 2014, sau khi kiểm soát Sanaa, Houthi đã nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Iran để đối phó với liên quân do Ả-rập Xê Út dẫn đầu. Đối với Tehran, Yemen không chỉ là nơi để "vây lỏng" Ả-rập Xê Út mà còn là một "vùng thử nghiệm thực địa" lý tưởng cho các loại vũ khí và chiến thuật mới chống lại khí tài phương Tây.

Trước 2009 - 2014, nhóm được hỗ trợ hạn chế, chủ yếu là vũ khí nhỏ. Từ 2015 - 2016, Iran được cho là bắt đầu chuyển giao cho nhóm những tên lửa tinh vi, gồm tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình. Từ 2017 - nay, các công nghệ được chuyển giao tiên tiến hơn, bao gồm drone tiên tiến (tầm bắn 2.500km), tên lửa đạn đạo (tầm bắn 2.000km).

Bằng cách kiểm soát eo biển Bab al Mandab, Houthi được cho là đã giúp Iran hiện thực hóa khả năng gây gián đoạn các hành lang hàng hải chiến lược, biến một nhóm dân quân bộ tộc thành một nhân tố có tầm ảnh hưởng.

Các lô hàng vũ khí bất hợp pháp bị chặn bắt ở phía bắc Biển Ả Rập năm 2021.

Mối quan hệ

Một sai lầm phổ biến là coi các nhóm này thuần túy là "con rối" của Tehran. Trên thực tế, giới phân tích đánh giá đây là một liên minh dựa trên sự gặp gỡ về tư tưởng và lợi ích.

Chuyên gia Michael Knights (Viện Washington) mô tả Hezbollah như "người anh cả" và Iran là "cha mẹ". Hezbollah hỗ trợ huấn luyện và cố vấn trực tiếp cho Houthi, trong khi Houthi có mức độ tự chủ chính trị cao hơn do bản sắc dân tộc cực đoan.

Dù vậy, hội đồng Jihad của Houthi được mô phỏng theo Hezbollah, với sự hiện diện của một chuẩn tướng thuộc Lực lượng Qods (Iran) trong vai trò "Trợ lý Jihad" và các cố vấn cấp cao của Hezbollah trong vòng tròn ra quyết định cốt lõi.

Các lãnh đạo của nhóm cũng luôn bác bỏ cáo buộc về việc là phe ủy nhiệm. Hassan Nasrallah từng tuyên bố: "Hezbollah không phải là một cộng đồng người Iran tại Lebanon". Người phát ngôn Houthi Mohammad Abdulsalam cũng nhấn mạnh: "Chúng tôi không nhận lệnh từ Iran... người Yemen có lòng tự trọng".

Houthi cũng được cho là tự chủ tài chính tốt hơn Hezbollah thông qua việc thu thuế cảng Hodeidah, kiểm soát thị trường đen và đặc biệt là mạng lưới buôn lậu dầu mỏ quốc tế mang lại doanh thu hàng chục triệu USD mỗi tháng.

Sự phối hợp trong "Trục Kháng chiến" của các nhóm này hiện nay không còn là lý thuyết mà đã trở thành hành động tác chiến đa diện. Kể từ tháng 10/2023, mạng lưới tạo ra một áp lực bủa vây lên Israel và các đồng minh phương Tây.

Điểm đáng chú ý nhất là "mặt trận hàng hải" do Houthi dẫn đầu. Đây được cho là lực lượng đầu tiên trên thế giới sử dụng tên lửa đạn đạo chống hạm (ASBMs) trong tác chiến thực tế-một bước tiến kỹ thuật được đánh giá là cực kỳ nguy hiểm. Theo Lầu Năm Góc, Hải quân Mỹ đang phải hoạt động với cường độ và nhịp độ chưa từng thấy kể từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai để đối phó với hơn 190 cuộc tấn công từ Houthi.

Sự phối hợp này có sự đóng góp rất lớn từ thông tin tình báo thời gian thực do Iran cung cấp, giúp các nhóm nhắm mục tiêu chính xác. Việc gián đoạn 15% thương mại hàng hải toàn cầu qua biển Đỏ đã chứng minh rằng mạng lưới có khả năng gây ra những cú sốc kinh tế vượt xa phạm vi Trung Đông.

Nhìn chung, mối quan hệ giữa Iran, Hezbollah và Houthi tiến hóa từ những liên kết lỏng lẻo thành một hệ sinh thái quân sự bền vững. Dù mỗi nhóm có chương trình nghị sự nội bộ riêng và mức độ tự chủ khác nhau, họ đều chia sẻ chung một tầm nhìn chiến lược. Sự tồn tại của một Hezbollah ở phía Bắc và Houthi ở phía Nam góp phần đảm bảo học thuyết "phòng thủ từ xa" của Iran.

Phương Anh (Tổng hợp )