Hồn biển trong từng nhịp chèo bả trạo

Đội chèo bả trạo cùng đoàn thuyền ra khơi nghinh rước Ông Sanh (thần Nam Hải) ngoài biển khơi về vạn

Hồn cốt văn hóa trong Lễ hội Cầu ngư

Chèo bả trạo là loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian gắn bó với đời sống văn hóa tinh thần của hầu hết cư dân vùng biển từ Quảng Trị cho đến Lâm Đồng. Chèo bả trạo được diễn xướng để hầu thần Nam Hải trong những cuộc tế lễ liên quan đến tập tục thờ cúng cá Ông. Theo bước chân những lớp cư dân vùng Ngũ Quảng vào khai phá vùng đất phía Đông Nam của tỉnh, chèo bả trạo cũng được mang theo như một điểm tựa tinh thần, góp phần hình thành và gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Tại Lễ hội Cầu ngư chính mùa của các vạn chài Phan Thiết, sau khi ra biển khơi khoảng 2 hải lý, đoàn lễ rước dừng lại, ông chánh bái lên hương đèn, khấn bái mời thần Nam Hải và các vị hải thần về hưởng lễ. Ngay sau đó, đội chèo bả trạo tiến hành diễn xướng thỉnh rước Ông Sanh; chủ yếu theo hình thức chèo dậm, các con trạo xếp thành hai hàng dọc ở hai bên mạn thuyền và 3 ông tổng ở giữa. Toàn đội chèo thực hiện động tác nhún người, khua tay đưa mái chèo mô phỏng động tác chèo thuyền và hát trình tự nội dung trong bổn chèo.

Đội chèo bả trạo đi bộ diễu hành qua các tuyến đường trung tâm Phan Thiết, trước khi trở về Vạn Thủy Tú

Sau nghi lễ trên biển, đội chèo cùng đoàn rước khoảng 300 người diễu hành qua các tuyến đường trung tâm Phan Thiết trước khi trở về Vạn Thủy Tú tiếp tục phần lễ. Trên đường rước, các nghệ nhân tái hiện sinh động cảnh lao động và hành trình vượt sóng ra khơi bằng lời ca, điệu múa và đội hình chèo bả trạo đặc trưng. Mỗi động tác, điệu bộ không chỉ phản ánh sự gian khổ của nghề biển mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, đồng lòng và khát vọng vượt qua hiểm nguy để mỗi chuyến ra khơi đều trở về bình an.

Nhịp chèo gửi khát vọng ra khơi

Ông Phạm Tư - Vạn phó Vạn Thủy Tú, phường Phan Thiết cho biết: Do đặc thù của nghề biển, ngư dân lao động giữa biển khơi hàng ngày đối mặt với những hiểm nguy do thiên tai rình rập. Do đó, họ đặt niềm tin tuyệt đối vào cá Ông, mà niềm tin đó càng mãnh liệt hơn bởi thực tế mỗi khi ghe thuyền ngư dân gặp bão tố, sóng lớn thì được cá Ông dìu vào bờ an toàn.

Trong nhiều tài liệu của nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Xuân Lý - Nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bình Thuận cũng lý giải: “Chèo bả trạo là linh hồn của Lễ hội Cầu ngư. Bởi nó hàm chứa tất cả những niềm khát khao, mộc mạc, chân thành của những con người làm nghề biển nói chung và với cá Ông nói riêng. Mặt khác, nó luôn mang màu sắc riêng biệt của nghề truyền thống nhưng vẫn mang đậm bản sắc dân tộc, thể hiện ở các phong tục tập quán, lệ làng, nghi lễ, hương ước của cộng đồng mang lại. Nếu mất đi tín ngưỡng này, những lăng vạn thờ cúng cá Ông sẽ mất đi phần nào bản sắc văn hóa truyền thống”.

Các thành viên trong đội chèo bả trạo tại Lễ hội Cầu ngư các vạn chài phường Phan Thiết.

Đối với ngư dân, được tham gia vào đội chèo bả trạo tại địa phương là niềm vinh dự và may mắn. Dù có đánh bắt dài ngày trên biển nhưng mỗi khi vạn đến kỳ tế lễ, họ vẫn sắp xếp thời gian để về cùng đội chèo diễn xướng phục vụ lễ cúng tế thần Nam Hải.

Ông Phan Văn Sến là một trong những thành viên đội chèo bả trạo chia sẻ: “Được tham gia diễn xướng tại Lễ hội Cầu ngư là niềm tự hào của tôi. Đây không chỉ là hoạt động văn hóa truyền thống mà còn là cách để chúng tôi gìn giữ và trao truyền những giá trị tốt đẹp mà cha ông đã để lại”.

Giữa tiếng trống lễ rộn ràng và những nhịp chèo dứt khoát, mỗi câu hò bả trạo đang tiếp thêm niềm tin, động lực để ngư dân vững vàng bám biển, giữ nghề. Đồng thời gìn giữ bản sắc văn hóa biển Phan Thiết cho hôm nay và mai sau.

Hát bả trạo tại Vạn Thủy Tú sau khi rước Ông về vạn.