Hình tượng ngựa trong kiến trúc, điêu khắc

Gắn với kiến trúc tâm linh

Hình tượng ngựa trong mỹ thuật Việt có từ lâu đời, được tìm thấy tại chùa Phật Tích (Bắc Ninh) niên đại 1057 (thời Lý).

Tượng thờ Long Đỗ Bạch Mã trong đền Bạch Mã.

Tại chùa Phật Tích, đôi ngựa đá nằm trong nhóm 10 con thú chầu trước chính điện với tạo hình béo tốt, căng tròn, tượng trưng cho sự no đủ và sung túc. Các nhà khảo cổ cũng phát hiện hình tượng thần Kinnari (nửa người nửa ngựa) - vị thần nhạc công trong thần thoại Phật giáo.

Tại Hà Nội, có một ngôi đền thiêng, một trong "Thăng Long tứ trấn", là đền Bạch Mã. Đền nằm trên phố Hàng Buồm, giữa đền thờ một "ông" ngựa trắng, mình khoác yên cương sơn son, thếp vàng.

Theo cuốn Việt sử giai thoại của nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần, tương truyền năm 1010, sau khi dời đô đến Thăng Long, để phòng giặc, vua Lý Công Uẩn cho đắp lũy xây thành.

Nhưng điều kỳ lạ, thành xây đến đâu bị sụp đổ đến đó. Thấy việc dựng thành gặp khó khăn, vua bèn tới đền thờ thần Long Đỗ - được dân gian coi là thần cai quản chốn Đại La - cầu đảo, xin được phù trợ.

Đêm đó, nhà vua nằm mộng thấy thần Long Đỗ nói rằng, cứ theo dấu chân ngựa mà đắp thì thành tất sẽ vững. Thần vừa dứt lời, một con ngựa trắng từ trong đền đi ra, thủng thẳng bước từ hướng Tây, rẽ qua hướng Đông một vòng, đi đến chỗ nào để lại dấu chân chỗ đó rồi biến mất vào trong đền.

Việc xây thành hoàn tất, vua sai người đúc tượng ngựa trắng tại đền để muôn đời sau thờ phụng và đổi tên thành đền Bạch Mã. Các vua đời sau này cũng tôn kính mà phong thần Long Đỗ Bạch Mã tới Bạch Mã Quảng Lợi Tối Linh Thượng Đẳng Thần.

Trong kiến trúc tâm linh, khá phổ biến trong các chùa cổ là đôi ngựa gỗ trắng và đỏ, tượng trưng cho sự hài hòa âm - dương. Tiêu biểu như ở chùa Thầy, xã Quốc Oai, TP Hà Nội, đôi tượng ngựa cao hơn 2m với yên cương rực rỡ.

Họa sĩ Nguyễn Đức Hùng, giảng viên Khoa thiết kế Mỹ thuật (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) cho rằng, ngựa thể hiện sức mạnh, nhanh nhẹn và sự trung thành. Vì vậy ngựa thường xuất hiện ở các công trình kiến trúc mang tính quyền uy, tâm linh hoặc giao tiếp giữa trời và người.

Biểu tượng đẹp trong đời sống

Ngựa trong phong thủy kiến trúc được xem là biểu tượng của sự phát triển và thành công. Chúng thường được đặt ở nơi cung, hướng, vị trí phù hợp giúp kích hoạt năng lượng tích cực và thúc đẩy sự nghiệp.

Điêu khắc “Ngựa phi nước đại” bằng gỗ hương và gỗ trắc.

Ý nghĩa biểu trưng của con ngựa là sự trung thành và tận tụy, thể hiện sức mạnh trong chiến trận, tinh thần dũng mãnh gắn liền với võ tướng, anh hùng, khí phách hiên ngang.

Ngựa xuất hiện dày đặc trên các cấu kiện kiến trúc như vách, bức cốn, cửa võng, hương án với kỹ thuật chạm nổi, chạm lộng tinh xảo trên gỗ.

Ngựa là cảm hứng phong phú cho điêu khắc từ cảnh phi nước đại, ngựa bay trong mây (vân mã), ngựa nô giỡn, đến các mô-típ thú vị như "Bát mã quần phi" hay "Mã hầu" (khỉ ngồi trên lưng ngựa).

Theo nghệ nhân điêu khắc Nguyễn Văn Lợi (phường Phù Khê, tỉnh Bắc Ninh), ngựa là một trong những linh vật quen thuộc; từ hình dáng, thần thái, tính cách đều toát lên sự mạnh mẽ, phi phàm, là nguồn cảm hứng điêu khắc vô tận cho nghệ nhân. Có 2 loại tranh gỗ quen thuộc khắc họa con ngựa là "Mã đáo thành công" và "Vân mã".

"Để tranh đẹp, phải nắm được thần, thế của ngựa. Đặc biệt, khắc tranh ngựa không thể dùng công nghệ hiện đại như CNC, mà phải điêu khắc bằng tay", ông Lợi nói.

Nắm bắt được xu hướng năm Bính Ngọ, nhiều lò gốm sứ tại làng nghề Bát Tràng (Hà Nội) đã tung ra thị trường những sản phẩm sáng tạo về ngựa.

Một chủ lò gốm tại Bát Tràng cho biết đã lên kế hoạch sản xuất gần 2.000 ngựa gốm sứ men bóng, màu sắc sặc sỡ. Giá bán khoảng 250 nghìn đồng/con, nếu kèm hộp quà tặng thì 300 nghìn đồng.

"Đồ gốm sứ hình con ngựa khó làm hơn, cần sự tỉ mỉ, nhẫn nại, kể cả với thợ lành nghề. Khó ngay từ khi lên ý tưởng, làm khuôn, chỉnh sửa tỉ mỉ rồi nung", chủ lò gốm cho hay.

Biểu trưng cho sự phát triển

Nói tiếp về hình tượng ngựa, họa sĩ Nguyễn Đức Hùng cho rằng, ngày nay, ngựa là biểu trưng cho phát triển, công danh thành đạt cùng sự thuận lợi trong làm ăn và học hành thi cử. Hình tượng ngựa vừa mang giá trị thực tiễn trong đời sống, vừa mang chiều sâu tâm linh trong văn hóa người Việt.

Sản phẩm ngựa gốm sứ của nghệ nhân làng nghề Bát Tràng.

Về ngôn ngữ tạo hình, ngựa thường được khắc họa với những lối ước lệ, dựa trên những quy tắc và truyền thống của ông cha. Điều này phản ánh tư duy mỹ thuật đặc trưng của người xưa, nơi mà sự biểu đạt không chỉ là mô tả chân thực, mà còn hàm ý, tượng trưng.

Với dáng vẻ mạnh mẽ, thể hiện sự linh hoạt và tốc độ, đường nét của ngựa thường rất uyển chuyển, cân đối, sống động và tràn đầy năng lượng. Điều này khác biệt so với những linh vật khác như rồng hay hổ, vì ngựa thiên về sự mềm mại, linh động hơn là uy lực, uy nghiêm.

Về giá trị tâm linh, ngựa thường được xem là biểu tượng của sự tiến bộ, nhanh nhẹn và trung thành. Trong văn hóa Việt, ngựa còn gắn liền với những câu chuyện về sự bảo vệ, hộ mệnh và kết nối giữa con người và thế giới tâm linh.

Cũng theo họa sĩ Hùng, người xưa không đặt mục tiêu sao chép hình dáng con ngựa ngoài đời mà chú trọng giá trị biểu trưng của nó. Lối ước lệ giúp hình ảnh ngựa vượt khỏi đời sống thường nhật, trở thành biểu tượng phục vụ cho không gian thờ tự và tín ngưỡng.

Tạo hình ngựa được giản lược chi tiết, chọn lọc nét đặc trưng, hàm súc, gợi nhiều hơn tả, đúng với quan niệm thẩm mỹ phương Đông.

Kế Toại

Tuyết Hạnh