Hiệu quả mô hình 'ngư dân mang rác về bờ'

Mô hình ngư dân mang rác thải về bờ bước đầu đã mang đến những tín hiệu tích cực, góp phần giảm thiểu rác thải nhựa, bảo vệ môi trường biển và hướng tới nghề cá bền vững hơn.

Hoạt động giám sát rác thải nhựa của IUCN

Các kết quả giám sát của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế IUCN giai đoạn 2019 - 2023 cho thấy, rác thải nhựa từ hoạt động thủy sản đang chiếm hơn một nửa lượng rác thải nhựa tại các bãi biển Việt Nam. Theo tổng hợp tại 33 bãi biển thuộc 11 khu vực, các vật dụng như phao xốp, dây thừng, lưới nhỏ và dây câu chiếm tới gần 58% số lượng và khoảng 53% khối lượng rác nhựa thu gom trên bãi biển. Trên các rạn san hô, tỉ lệ này còn cao hơn, với hơn 73% khối lượng rác có nguồn gốc từ khai thác thủy sản.

Nghiên cứu về rác thải ngư lưới cụ do Trường Đại học Nha Trang thực hiện cũng chỉ ra mức độ ô nhiễm đáng lo ngại. Khảo sát 1.525 ngư dân tại Quảng Ninh, Khánh Hòa và Kiên Giang cho thấy hầu hết ngư dân thường xuyên bắt gặp rác ngư lưới cụ trên biển; riêng mỗi tàu cá có thể làm mất từ hàng chục tới hàng trăm kg lưới, dây hoặc hàng nghìn phao mỗi năm, tùy theo loại nghề khai thác.

Bà Quách Thị Ngọc, khoa Kinh tế, Trường Đại học Nha Trang cho rằng: "Vai trò của ngư dân trong việc thu gom nó chính là một trong vai trò mà chúng ta phải tính tới. Bởi vì chỉ có ngư dân thì họ mới có thể tiếp cận đến những khu vực biển xa và chỉ có họ mới phát huy tốt vai trò. Rất nhiều các nghiên cứu, các quốc gia khác khẳng định rồi là Chính phủ phải dựa trên những ngư dân để họ thu gom rác về".

Rác thải từ hoạt động của ngư dân là nguồn ô nhiễm biển lớn

Rác thải nhựa ven biển cũng đang ghi nhận xu hướng gia tăng rõ rệt, gây áp lực lớn lên hệ sinh thái biển và đời sống của các cộng đồng ven bờ. Nhận thấy mức độ cấp bách của vấn đề, từ năm 2019, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý chất thải nhựa đại dương đến năm 2030, đặt ra các mục tiêu và lộ trình cụ thể nhằm giảm thiểu ô nhiễm nhựa từ đất liền ra biển.

Trong bức tranh chung đó, Thành phố Huế - với khoảng hơn 1000 tàu cá là một trong những địa phương tiên phong triển khai các giải pháp giảm rác thải nhựa. Đặc biệt, thông qua hợp tác với WWF -Việt Nam trong dự án “Huế - Đô thị giảm nhựa ở miền Trung Việt Nam”, nhiều mô hình và sáng kiến đã được áp dụng, trong đó có hoạt động vận động ngư dân mang rác về bờ, đóng góp thiết thực cho mục tiêu bảo vệ môi trường biển.

Ngư dân Gia Lai mang rác về bờ

Tính đến hết tháng 11/2025, Tổ tuyên truyền của Ban Quản lý Cảng cá Thuận An, thành phố Huế đã vận động được 150 tàu cá tham gia mô hình. Theo đó, mỗi tàu đánh bắt hải sản trên hải trình vươn khơi sẽ kéo theo chiếc túi lưới đặt ở đuôi tàu. Thay vì xả rác xuống biển như trước kia, ngư dân sẽ gom rác vào túi, sau đó mang về cảng để bán cho những người thu mua phế liệu hoặc đóng góp cho “Ngôi nhà xanh”. Nhiều tàu còn nâng cao tính tự giác bằng cách phân công thuyền trưởng hoặc một nhóm thuyền viên chịu trách nhiệm chính trong quản lý rác thải. Điều này giúp cho quy trình thu gom - phân loại - lưu giữ rác trên tàu trở nên ổn định và có hệ thống.

Ông Trần Quang Nhất, Chi Cục trưởng Chi cục Thủy sản thành phố Huế đánh giá, những ngư dân tham gia mô hình đã ý thức rõ rằng, không vứt rác xuống biển là bảo vệ ngư trường của chính mình.

“Mô hình càng ngày càng được nhân rộng. Đầu tiên chỉ có 50 tàu, sau là 90 tàu và tới năm 2025 là 150 tàu. Đối với tất cả thuyền viên và bà con ngư dân rất phấn khởi khi biết mục đích tầm quan trọng của việc mang rác vào bờ sẽ góp phần bảo vệ môi trường nên bà con đã có những cách thực hiện tốt”, ông Nhất cho hay.

Tại tỉnh Gia Lai - một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về số lượng tàu khai thác xa bờ, mô hình mô hình thu gom rác thải từ tàu cá đưa về bờ đã được triển khai từ năm 2023. Đến tháng 11/2025, mô hình đã thu gom 3,3 tấn rác thải, gồm 2.580 kg nhựa và 720 kg nhôm. Hoạt động này góp phần giảm thiểu rác thải nhựa ra đại dương, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường biển của ngư dân, đồng thời tạo thêm thu nhập và việc làm cho lực lượng thu gom, tái chế phế liệu, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành thủy sản.

Ngư dân mang theo túi lưới đựng rác trên biển

Ông Nguyễn Việt Cường, Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ Môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai cho biết: “UNDP thí điểm mô hình thu gom rác thải ở tàu cá, trên tàu cá về bờ. Trong đấy triển khai được khoảng 200 tàu cá khai thác thường xuyên cập cảng Quy Nhơn, cùng với việc trang bị túi lưới để thu gom rác, hỗ trợ cơ sở thu gom tại cảng cá. Dự án cũng có đề xuất để hỗ trợ thí điểm khoảng 1000 tàu ở trên địa bàn tỉnh để mà triển khai mô hình này”.

Không ít tàu cá khi tham gia mô hình “mang rác về bờ” còn duy trì ghi chép nhật ký quản lý rác thải. Việc duy trì mô hình giúp cải thiện hồ sơ pháp lý của tàu cá, hỗ trợ trong lộ trình gỡ “thẻ vàng” IUU của EC vì theo quy định quốc tế, tàu cá phải có nhật ký rác. Hơn hết, bắt đầu từ việc con người trên tàu, thuyền ngừng xả rác xuống biển, tàu sạch hơn, dễ kiểm soát rác, và quan trọng nhất là bảo vệ ngư trường - nguồn sinh kế lâu dài của chính ngư dân.

Kim Thanh/VOV1