Hiểu luật qua những phiên tòa giả định

Pháp luật không còn là những điều khoản khô khan

Trong các chương trình tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và vận động nhân dân chấp hành pháp luật tại cơ sở, Ban Phụ nữ Quân đội đã phối hợp với các cơ quan, đơn vị lựa chọn nhiều cách làm nhằm đưa những quy định pháp luật đến với cán bộ, hội viên phụ nữ và người dân theo hướng gần gũi, dễ hiểu, dễ nhớ. Trong đó, một trong những điểm mới là xây dựng mô hình "Phiên tòa giả định", đưa những vụ việc, tình huống có thật trong đời sống vào một không gian xét xử được mô phỏng để người dân không chỉ nghe phổ biến pháp luật mà trực tiếp theo dõi hành vi, nhận diện vi phạm và thấy được hậu quả pháp lý có thể xảy ra.

Tiểu phẩm “Số phận buộc ràng” tuyên truyền phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại Chương trình “Từ bộ tài liệu phiên tòa giả định”. Ảnh: Hải Hoàng

Để xây dựng mô hình này, Ban Phụ nữ Quân đội đã phối hợp với Cục Chính trị Quân khu 4, Báo Công lý và các cơ quan, đơn vị liên quan xây dựng các bộ tài liệu "Phiên tòa giả định", hướng tới một hình thức tuyên truyền, tìm hiểu pháp luật sinh động, hấp dẫn và có tính thực tiễn cao. Những quy định vốn được thể hiện bằng điều, khoản được chuyển thành câu chuyện có nhân vật, hành vi, mâu thuẫn và hậu quả; từ đó từng vấn đề pháp lý được đặt ra để người dân cùng suy nghĩ và tìm câu trả lời.

Cách làm này được thể hiện khá rõ tại chương trình tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho cán bộ, hội viên phụ nữ và vận động nhân dân chấp hành pháp luật tại cơ sở do Ban Phụ nữ Quân đội phối hợp với Cục Chính trị Quân khu 4, Báo Công lý, Đoàn Kinh tế - Quốc phòng 4 cùng các cơ quan, đơn vị liên quan tổ chức tại tỉnh Nghệ An. Chương trình thu hút hơn 500 cán bộ, hội viên phụ nữ và người dân tham gia, đồng thời được kết nối trực tuyến tới gần 10.000 lượt người theo dõi tại các điểm cầu trong và ngoài Quân đội.

Điểm nhấn của chương trình là "Phiên tòa giả định" được xây dựng từ một vụ việc có thật liên quan đến bạo lực gia đình. Xuất phát từ những khúc mắc trong cuộc sống hôn nhân, người chồng đã có hành vi bạo hành vợ. Từ một mâu thuẫn trong gia đình, hành vi bạo lực đã dẫn tới hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe người vợ và khiến người chồng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Khi vụ việc được đưa vào "Phiên tòa giả định", câu chuyện không dừng lại ở việc kể lại hành vi và hậu quả. Một không gian xét xử được tái hiện, từng tình tiết được đặt dưới góc nhìn pháp lý để người xem thấy rõ hành vi bạo lực đã vượt qua ranh giới của một mâu thuẫn gia đình như thế nào và người thực hiện hành vi phải chịu trách nhiệm ra sao. Tại đây, người dân trực tiếp được trả lời câu hỏi, sau đó các chuyên gia pháp lý phân tích từng lựa chọn và giải thích những quy định liên quan. Bằng cách ấy, người tham dự không đứng ngoài "phiên tòa" với tư cách một khán giả đơn thuần mà được kéo vào quá trình nhận diện hành vi và tìm hiểu pháp luật.

Đó cũng chính là điểm khác biệt của "Phiên tòa giả định". Thay vì bắt đầu bằng việc đọc một điều luật rồi giải thích nội dung, chương trình bắt đầu bằng một câu chuyện. Người xem nhìn thấy hành vi trước, nhìn thấy hậu quả sau, rồi từ chính những gì vừa chứng kiến mới tìm đến quy định pháp luật để lý giải vì sao hành vi ấy bị nghiêm cấm và người vi phạm phải chịu trách nhiệm.

Một phiên tòa, nhiều bài học

Không chỉ xuất hiện trong những chương trình tuyên truyền về hôn nhân, gia đình; "Phiên tòa giả định" còn theo những người lính biển đến với cộng đồng ngư dân ven biển. Ở đó, những tình huống pháp lý được đặt ngay bên những con tàu chuẩn bị rời bến, gắn với câu chuyện chấp hành pháp luật trên biển và chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).

Bộ tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 phối hợp tổ chức “Phiên tòa giả định” tuyên truyền chống khai thác IUU tại Cà Mau. Ảnh: Đức Thái

Tại tỉnh An Giang, Bộ tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 phối hợp với Báo Công lý, Tòa án Quân sự Quân khu 9 và các cơ quan liên quan tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật về chống khai thác IUU thông qua hình thức "Phiên tòa giả định". Hoạt động thu hút đông đảo chủ phương tiện, thuyền trưởng, ngư dân và người dân địa phương tham dự.

Phiên tòa được xây dựng từ những vụ án có thật liên quan đến hành vi tổ chức đưa tàu cá và ngư dân sang vùng biển nước ngoài khai thác hải sản trái phép. Theo tình huống, vì mục đích thu lợi, các đối tượng tổ chức cho nhiều ngư phủ ra ngoài vùng biển Việt Nam khai thác hải sản; trong quá trình hoạt động còn nhiều lần làm gián đoạn tín hiệu thiết bị giám sát hành trình (VMS), thay đổi nhận dạng tàu cá nhằm tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng. Cuối cùng, các tàu cá bị lực lượng chức năng nước ngoài bắt giữ khi đang khai thác trái phép.

Một không gian xét xử được tái hiện với hội đồng xét xử, kiểm sát viên và các thành phần tham gia phiên tòa. Diễn biến được thực hiện theo trình tự tố tụng, từng hành vi được đưa ra xem xét, phân tích: Từ việc tổ chức đưa phương tiện vượt ranh giới biển, làm gián đoạn thiết bị giám sát hành trình đến khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài. Phần tạo ấn tượng đối với những người theo dõi chính là hậu quả pháp lý. Qua diễn biến xét xử, người dân thấy rằng, vi phạm IUU không chỉ dừng lại ở việc xử phạt hành chính; khi hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm hình sự, đối diện với án tù và những hậu quả rất lớn về tài sản.

Một người có thể không thuộc hết từng điều, từng khoản của các quy định chống khai thác IUU, nhưng qua "Phiên tòa giả định", họ có thể nhớ rõ một hành vi sai sẽ kéo theo hệ quả gì. Theo Vùng Cảnh sát biển 4, việc đưa phiên tòa đến những địa bàn có đông chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân giúp nội dung tuyên truyền đi thẳng vào nhóm đối tượng và những vấn đề họ phải đối diện trong mỗi chuyến ra khơi.

Sau mỗi phiên tòa, việc tìm hiểu pháp luật còn được nối dài bằng những cuộc trao đổi trực tiếp giữa ngư dân, chủ phương tiện với đại diện các cơ quan chức năng. Những câu hỏi liên quan đến khai thác thủy sản, sử dụng thiết bị giám sát hành trình, xuất nhập cảnh hay các quy định chống khai thác IUU được đặt ra từ chính những tình huống vừa được chứng kiến. Phiên tòa vì thế không kết thúc khi "hội đồng xét xử" tuyên án, mà tiếp tục mở ra những câu chuyện pháp luật sát với đời sống và hoạt động nghề biển.