Hiểu đúng tín chỉ carbon để thúc đẩy tăng trưởng xanh

Không phải mọi loại rừng đều tạo ra tín chỉ carbon như nhau

Nhiều quan niệm phổ biến về tín chỉ carbon đang khiến không ít người hiểu sai về giá trị của rừng cũng như vai trò của thị trường carbon. Thực tế, chất lượng của rừng và chất lượng của tín chỉ carbon mới là yếu tố quyết định, chứ không phải mọi hecta rừng hay mọi dự án đều có giá trị giống nhau.

Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, một trong những hiểu lầm phổ biến là rừng trồng, như keo hay bạch đàn, có thể tạo ra tín chỉ carbon tương đương với rừng tự nhiên.

Theo các chuyên gia, nhận định này không chính xác. Mặc dù rừng trồng có tốc độ hấp thụ carbon khá nhanh trong giai đoạn sinh trưởng, nhưng lượng carbon được lưu giữ không ổn định do cây thường bị khai thác theo chu kỳ ngắn. Trong khi đó, rừng tự nhiên có khả năng tích trữ carbon lớn hơn nhiều và duy trì lượng carbon này trong thời gian rất dài, thậm chí hàng thế kỷ.

Rừng tự nhiên cho chất lượng tín chỉ carbon tốt hơn rừng trồng. Ảnh: LN

Sự khác biệt này khiến các tiêu chuẩn tín chỉ carbon chất lượng cao trên thế giới ưu tiên các dự án bảo vệ rừng tự nhiên, phục hồi rừng đặc dụng hoặc trồng rừng hỗn giao bằng nhiều loài cây bản địa thay vì các khu rừng trồng thương mại thuần loài.

Khả năng tạo tín chỉ carbon của từng loại rừng cũng rất khác nhau. Rừng tự nhiên, đặc biệt là rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, có trữ lượng carbon cao nhất. Các khu rừng nhiệt đới tự nhiên tại Việt Nam có thể lưu trữ khoảng 150-250 tấn CO₂ mỗi hecta hoặc cao hơn. Đây cũng là đối tượng chính của các dự án REDD+ nhằm giảm phát thải thông qua hạn chế mất rừng và suy thoái rừng.

Đối với rừng phục hồi, bao gồm rừng tái sinh tự nhiên hoặc trồng phục hồi bằng nhiều loài cây bản địa, tiềm năng tạo tín chỉ carbon cũng rất lớn và đang là đối tượng của nhiều dự án trồng mới, phục hồi rừng trên thế giới.

Trong khi đó, rừng trồng thương mại như keo, bạch đàn hay thông thường có trữ lượng carbon thấp hơn và khó đáp ứng yêu cầu về tính lâu dài của tín chỉ carbon vì cây được khai thác định kỳ.

Không chỉ lưu trữ carbon, rừng tự nhiên còn mang lại nhiều lợi ích khác như bảo tồn đa dạng sinh học, điều tiết nguồn nước, hạn chế xói mòn và sạt lở đất. Chính những giá trị bổ sung này khiến tín chỉ carbon từ các dự án bảo vệ rừng tự nhiên thường được thị trường tự nguyện định giá cao hơn.

Hiện nay, nhiều bộ tiêu chuẩn quốc tế như CCB (Climate, Community & Biodiversity Standards) và chương trình REDD+ của Verra đều yêu cầu các dự án không chỉ chứng minh khả năng hấp thụ hoặc lưu giữ carbon mà còn phải tạo ra lợi ích về đa dạng sinh học và sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Thị trường carbon không phải là "trò lừa đảo"

Một quan điểm khác cũng khá phổ biến là cho rằng thị trường carbon chỉ là hoạt động mua bán trên giấy tờ và không mang lại hiệu quả thực tế. Các chuyên gia cho rằng đây là cách nhìn chưa đầy đủ.

Khi được xây dựng theo các tiêu chuẩn nghiêm ngặt và được giám sát độc lập, thị trường carbon tự nguyện là công cụ quan trọng để huy động nguồn tài chính cho bảo vệ và phục hồi rừng. Nhiều nghiên cứu đã xác nhận các dự án REDD+ thực sự góp phần làm chậm quá trình mất rừng.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận khách quan rằng trong thời gian qua đã xuất hiện không ít dự án chất lượng thấp. Một số nghiên cứu khoa học công bố trong giai đoạn 2023-2024 trên các tạp chí uy tín như Nature và Science cho thấy nhiều dự án REDD+ quốc tế đã phát hành số lượng tín chỉ vượt quá lượng phát thải thực sự được cắt giảm, làm ảnh hưởng đến niềm tin của thị trường. Dù vậy, điều này không đồng nghĩa với việc toàn bộ thị trường carbon không có giá trị.

Một nghiên cứu tổng hợp trên 44 dự án REDD+, công bố năm 2026 trên Nature Communications, cho thấy các dự án này vẫn giúp giảm tốc độ mất rừng so với trường hợp không triển khai dự án. Tuy nhiên, mức giảm thực tế thấp hơn so với một số ước tính trước đây, qua đó cho thấy hệ thống cần tiếp tục được hoàn thiện thay vì bị phủ nhận hoàn toàn.

Sau những tranh cãi về chất lượng tín chỉ carbon, nhiều cải cách đang được triển khai trên phạm vi toàn cầu.

Hội đồng Toàn vẹn Thị trường Carbon Tự nguyện (ICVCM) đã ban hành Bộ Nguyên tắc Cốt lõi Carbon (Core Carbon Principles - CCPs), siết chặt các yêu cầu về tính bổ sung, đường cơ sở và chất lượng tín chỉ.

Tại COP29 năm 2024, các quốc gia cũng đạt được đồng thuận về khuôn khổ giao dịch tín chỉ carbon theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris, tạo nền tảng pháp lý quốc tế rõ ràng hơn cho hoạt động mua bán tín chỉ.

Song song với đó, việc ứng dụng công nghệ viễn thám, trí tuệ nhân tạo (AI), ảnh vệ tinh và công nghệ LiDAR đang giúp nâng cao đáng kể độ chính xác của hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV), góp phần tăng tính minh bạch của các dự án carbon.

Theo các chuyên gia, thay vì đặt câu hỏi liệu thị trường carbon có đáng tin hay không, điều quan trọng hơn là đánh giá chất lượng của từng dự án. Người mua và các bên liên quan cần quan tâm dự án áp dụng tiêu chuẩn nào, đơn vị nào thực hiện thẩm định độc lập và kết quả giám sát mới nhất ra sao.

Chính chất lượng của tín chỉ carbon, chứ không phải sự tồn tại của thị trường, mới quyết định hiệu quả thực sự của các hoạt động giảm phát thải và bảo vệ rừng.

Tín chỉ carbon đang trở thành một trong những công cụ quan trọng giúp Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Với lợi thế về tài nguyên rừng, tiềm năng phát triển năng lượng tái tạo và các giải pháp giảm phát thải trong nông nghiệp, Việt Nam có nhiều cơ hội tham gia thị trường carbon trong nước và quốc tế. Việc tạo ra và giao dịch tín chỉ carbon không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn mở ra nguồn tài chính cho bảo vệ và phục hồi rừng, bảo tồn đa dạng sinh học cũng như đầu tư vào công nghệ sạch.

Đây cũng là động lực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả và nâng cao năng lực cạnh tranh khi các thị trường xuất khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu khắt khe về phát thải carbon. Để thị trường carbon phát triển hiệu quả, Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) minh bạch, đồng thời bảo đảm chất lượng tín chỉ theo các tiêu chuẩn quốc tế. Khi được vận hành hiệu quả, thị trường tín chỉ carbon sẽ góp phần huy động nguồn lực cho tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế bền vững và thực hiện các cam kết ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tô Hội