Hạt gạo chắt chiu nghĩa tình Quảng Trị…

Nghĩa đồng bào từ nắm gạo tiết kiệm

Trong tâm thức của người Việt Nam vẫn vẹn nguyên ký ức về mùa giáp hạt và nạn đói kinh hoàng năm 1945. Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, chính quyền non trẻ phải đối mặt với “kẻ thù” giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm.

Tại phiên họp đầu tiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra 6 nhiệm vụ cấp bách, trọng tâm là phát động phong trào tăng gia sản xuất: “... Mười ngày một lần, tất cả đồng bào chúng ta nhịn ăn một bữa. Gạo tiết kiệm được sẽ góp lại phát cho người nghèo”. Hạt gạo khi ấy thực sự quý giá như hạt ngọc.

Ở tuổi ngoài 90, bà Nguyễn Thị Dơi (thôn Bắc Long, xã Ái Tử) đã quên rất nhiều chuyện, nhưng khi gợi lại ký ức về phong trào tiết kiệm gạo nuôi quân ở Vệ Nghĩa (thôn cũ trước khi sáp nhập), ánh mắt bà lại rưng rưng: “Từ nhỏ tôi đã biết nấu cơm, đưa cơm cho bộ đội. Mỗi lần nhóm bếp, cha dặn bốc lại nắm gạo giúp người khó hơn và nuôi cách mạng. Bữa cơm chị em tôi ăn dè sẻn, không đủ no, nhưng ai cũng tự giác nghe lời cha mẹ”.

Mùa vàng ấm no nơi biên viễn - Ảnh: T.T

Là vùng đất cách mạng kiên cường, nơi thành lập một trong những Chi bộ Đảng đầu tiên của Quảng Trị, thôn Vệ Nghĩa (nay là thôn Bắc Long) lừng danh với phong trào “hũ gạo nghĩa tình”. Tiếp nối truyền thống năm xưa, năm 2005, ông Nguyễn Văn Thuận, nguyên Trưởng thôn Vệ Nghĩa đã phát động lại mô hình này. Mỗi ngày, bà con tự nguyện bốc lại nắm gạo trước khi nấu, đến ngày rằm hằng tháng thì gom nộp để hỗ trợ những hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

Ông Nguyễn Văn Thuận bùi ngùi: “Những năm kháng chiến gian khổ, người dân quê tôi gom góp từng lon gạo, thúng thóc gửi ra mặt trận theo lời kêu gọi của Bác. Thời bình, cơm gạo không còn là nỗi lo của số đông, nhưng với người nghèo đó vẫn là mối bận tâm hằng ngày. Do đó, tôi phát động mô hình hũ gạo nghĩa tình để khơi dậy tình thương xóm làng, giúp đỡ những cảnh đời khó khăn”.

Không riêng Vệ Nghĩa, truyền thống sẻ chia ấy còn lan tỏa sâu rộng qua nhiều miền quê. Tại bảo tàng đặc biệt của thôn Quảng Xá, xã Ninh Châu, có gần 10 chiếc hũ sành cũ kỹ vẫn được trân trọng trưng bày như những chứng nhân lịch sử sống động. Tiêu biểu là “Hũ gạo tiết kiệm thời kỳ chống giặc đói, diệt giặc dốt” và “Hũ gạo nuôi quân” do ông Theo, bà Duy tự nguyện trao tặng.

Bí thư Chi bộ thôn Quảng Xá Dương Trung Thoàn chia sẻ: “Chúng tôi gìn giữ những hiện vật này không chỉ để ghi nhớ công ơn thế hệ đi trước, mà còn giáo dục con cháu hôm nay về tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái và truyền thống yêu nước”.

Đưa gạo Quảng Trị vươn xa

Từ những hũ gạo cứu đói đậm nghĩa tình trong gian khó, đến nay, hạt gạo Quảng Trị đã trở thành biểu tượng cho sự hồi sinh mạnh mẽ, khẳng định vị thế sản phẩm nông nghiệp hữu cơ chất lượng cao. Những hạt gạo sạch, thơm ngon mang thương hiệu Quảng Trị hiện diện trên khắp các vùng miền trong và ngoài nước, nâng cao giá trị đời sống cho người nông dân trên chính mảnh đất từng chịu nhiều bom đạn.

Năm 2025, ngay sau khi hợp nhất 2 tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, ngành nông nghiệp đã chủ động sản xuất linh hoạt, thích ứng thiên tai. Nhờ nâng tỉ lệ giống lúa ngắn ngày, chất lượng cao lên trên 80%, toàn tỉnh gieo trồng hơn 103.762ha, năng suất bình quân 53,86 tạ/ha, sản lượng đạt hơn 559.019 tấn. Địa phương cũng đẩy mạnh hiện đại hóa với 19.000ha cánh đồng lớn, 8.500ha liên kết tiêu thụ, cùng gần 1.500ha sản xuất hữu cơ và VietGAP. Bước sang vụ hè-thu năm 2026, toàn tỉnh gieo cấy hơn 37.600ha, năng suất ước đạt trên 52 tạ/ha.

Hợp tác xã (HTX) Sản xuất nông nghiệp Kim Long, xã Vĩnh Định là 1 trong 12 đơn vị thuộc Liên hiệp HTX Nông sản an toàn Hải Lăng triển khai mô hình lúa hữu cơ, tạo ra sản phẩm “Gạo Hải Lăng”. Vụ hè-thu 2026, HTX gieo cấy hơn 180ha, năng suất bình quân đạt 60tạ/ha, sản lượng hơn 1.080 tấn.

Ông Nguyễn Hữu Phước, Giám đốc HTX Sản xuất nông nghiệp Kim Long phấn khởi: “Đầu vụ thời tiết khá phức tạp, nhưng nhờ chủ động đưa các giống lúa ngắn ngày, năng suất cao, chống chịu sâu bệnh tốt vào gieo cấy nên cây lúa phát triển rất khỏe. Việc tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác hữu cơ và quản lý tốt nguồn nước giúp hạ chi phí đầu vào, hạt gạo đồng đều, chất lượng thương phẩm nâng lên rõ rệt. Bà con đã có một vụ mùa vừa được mùa, vừa được giá”.

Tại các địa phương, nhiều HTX đã chủ động biến tiềm năng đất đai thành vùng sản xuất hàng hóa hiện đại, tiêu biểu là HTX Sản xuất, kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Thống Nhất, xã Trường Ninh. Dưới sự dẫn dắt của Chủ tịch HĐQT Nguyễn Duy Viên, HTX với 340 thành viên đã chuyển mình từ sản xuất nhỏ lẻ sang mô hình kiểu mẫu về liên kết và ứng dụng khoa học kỹ thuật trên 250ha lúa, 10ha đất màu và 4ha thủy sản.

Mô hình cánh đồng lớn giúp chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại - Ảnh: T.T

Ông Nguyễn Duy Viên chia sẻ, muốn làm nông nghiệp hiệu quả phải thay đổi tư duy, xóa bỏ thói quen làm ăn manh mún để hướng tới sản xuất tập trung, ứng dụng công nghệ và gắn liền với thị trường. Từ định hướng đó, HTX đã triển khai thành công mô hình “cánh đồng lớn gắn với chuỗi giá trị”, áp dụng tiêu chuẩn VietGAP trên toàn bộ 250ha lúa.

Đặc biệt, vụ hè-thu năm 2026, HTX đi đầu khai thác 125ha đất lúa bỏ hoang bằng giống ĐT108, với sự hỗ trợ 50% chi phí từ Nhà nước và sự đồng hành bao tiêu của Công ty TNHH MTV Giống cây trồng Quảng Bình. Mô hình cho năng suất ước đạt 59-60 tạ/ha, sản lượng 730-750 tấn, mang lại hiệu quả 10-12 triệu đồng/ha. Trong bối cảnh toàn tỉnh có hơn 9.000ha đất bỏ hoang mỗi vụ hè-thu, thành công này không chỉ tăng thu nhập cho người dân mà còn tạo tiền đề để hồi sinh những vùng ruộng từ lâu thiếu vắng tiếng máy gặt.

Đồng hành cùng bước chuyển mình của các HTX, Tổng Công ty Thương mại Quảng Trị đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các vùng sản xuất lúa chuyên canh quy mô lớn tại các xã thuộc khu vực các huyện Hải Lăng, Cam Lộ và Vĩnh Linh (cũ).

Tham gia chuỗi liên kết, người dân được hỗ trợ toàn diện từ giống, kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm. Qua thu hoạch cho thấy, vùng lúa hữu cơ đạt năng suất trung bình 65 tạ/ha, mang lại doanh thu khoảng 60 triệu đồng/ha và lãi ròng 30 triệu đồng/ha. Môi trường sinh thái sạch còn giúp người dân kết hợp thu hoạch tôm, cá ngay trên đồng ruộng.

Hướng tới nền nông nghiệp tuần hoàn, bền vững, đơn vị phấn đấu đến năm 2030 sẽ mở rộng diện tích lúa hữu cơ đạt tiêu chuẩn xuất khẩu lên khoảng 3.000ha, từng bước khẳng định thương hiệu “Gạo hữu cơ Quảng Trị” trên thị trường quốc tế.

Trong chỉ đạo sản xuất, “chìa khóa” giúp Quảng Trị vượt qua thiên tai để đạt sản lượng 60 vạn tấn/năm chính là vận dụng linh hoạt công thức “Nhất giống, nhì phân, tam cần, tứ nước” gắn với hiện đại hóa, thay cho lối sản xuất cũ “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”.

Bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường khẳng định: “Tỉnh đã tập trung đầu tư hệ thống thủy lợi đồng bộ, bảo đảm nguồn nước tưới tiêu chủ động cho hơn 85% diện tích lúa; đồng thời đưa các bộ giống mới năng suất, chất lượng cao vào gieo trồng đại trà.

Cùng với đó, phương thức canh tác được chuyển đổi mạnh mẽ nhờ cơ giới hóa và áp dụng các quy trình tiến bộ như IPM, 1 phải 5 giảm, SRI, sản xuất giảm phát thải... Việc nâng cao trình độ thâm canh cho nông dân và năng lực quản lý của các HTX chính là yếu tố quyết định để xây dựng thành công vùng chuyên canh gạo hữu cơ giá trị cao, phát triển bền vững”.

Nghĩa tình từ “hũ gạo Bác Hồ” năm xưa nay đã kết thành những mùa vàng ấm no, khẳng định bản lĩnh vươn lên và sức sống kỳ diệu của mảnh đất, con người Quảng Trị.