Hành trình hồi sinh di sản nghìn năm giữa lòng phố cổ

"Tranh đỏ" và vị thế trong dòng chảy lịch sử

Trong tâm thức của người Việt xưa, đặc biệt là vùng đồng bằng Bắc Bộ, việc treo tranh ngày xuân không đơn thuần là để làm đẹp không gian sống. Đó là một nghi thức mang tính khởi đầu, đánh dấu việc "mở cửa" năm mới, xua đi những điều xui rủi và đón rước phúc lành vào nhà. Mỗi bức tranh treo lên là một lời cầu chúc cụ thể của gia chủ: từ cầu no đủ, sinh sôi đến cầu mong gia đạo thuận hòa, yên ổn.

"Tranh đỏ" hay tranh Kim Hoàng đã từng bị quên lãng suốt gần 7 thập kỷ đang trở lại với bằng một phong cách mới nhưng hồn cốt của dòng tranh vẫn được giữ nguyên.

Nếu như tranh Đông Hồ nổi tiếng với vẻ mộc mạc của làng quê, tranh Hàng Trống mang nét kiêu kỳ của phố thị, thì tranh Kim Hoàng từng tạo nên một thế cân bằng độc đáo, giao thoa giữa tín ngưỡng và đời sống, giữa làng quê và phố thị. Dòng tranh này hình thành vào khoảng nửa sau thế kỷ XVIII tại làng Kim Hoàng, thuộc vùng xứ Đoài xưa, nay là phường Xuân Phương, Hà Nội. Nhờ vị trí địa lý thuận lợi gần trung tâm Thăng Long, tranh Kim Hoàng đã nhanh chóng lan tỏa, trở thành thú chơi Tết quen thuộc của cả người dân nông thôn lẫn tầng lớp thị dân kinh kỳ.

Điểm nhận diện đặc trưng nhất, khiến tranh Kim Hoàng không thể lẫn lộn với bất kỳ dòng tranh nào khác, chính là nền giấy màu đỏ son hoặc hồng điều. Màu đỏ trong là biểu trưng cho hỷ khí, sự may mắn và một khởi đầu tốt lành. Chính vì vậy, dân gian còn gọi dòng tranh này bằng cái tên đầy gợi cảm là "Tranh đỏ". Khác với giấy điệp của Đông Hồ hay giấy dó của Hàng Trống, nền giấy đỏ tạo nên một hiệu ứng thị giác mạnh mẽ, làm cho các hình tượng trong tranh trở nên nổi bật và mang sức lan tỏa rõ rệt trong không gian Tết cổ truyền.

Không chỉ dừng lại ở màu sắc, tranh Kim Hoàng xưa kia còn mang một nét đặc thù hiếm gặp: sự xuất hiện của thơ chữ Hán và các hình bùa trấn ở góc tranh. Yếu tố này cho thấy sự giao thoa sâu sắc giữa hội họa dân gian, văn chương và tín ngưỡng. Tranh Kim Hoàng vì thế không chỉ để "xem" mà còn để "cầu" và "giữ", phản ánh trọn vẹn nhu cầu tinh thần của xã hội nông nghiệp truyền thống Việt Nam.

Biến cố lịch sử và 70 năm chìm trong lặng im

Suốt thế kỷ XVIII và XIX, làng Kim Hoàng là một công xưởng nghệ thuật khổng lồ với những dòng họ lớn nắm giữ bí mật khắc ván, pha màu và in vẽ. Cứ mỗi dịp rằm tháng Chạp, cả làng lại rộn ràng không khí làm nghề để kịp đưa tranh xuống phố phục vụ người dân chơi Tết.

Thế nhưng, một biến cố lớn vào năm 1915 đã thay đổi số phận của dòng tranh này mãi mãi. Trận lụt lịch sử làm vỡ đê Liên Mạc đã cuốn trôi phần lớn những tấm ván gỗ khắc tinh xảo – vốn là tài sản quý giá nhất và là "gốc" của làng nghề. Mất ván khắc, cùng với những biến động dữ dội của xã hội thời bấy giờ, tranh Kim Hoàng dần rút khỏi đời sống và chính thức thất truyền vào khoảng những năm 1945-1947.

Trong suốt gần bảy thập kỷ sau đó, dòng tranh từng một thời rực rỡ đất Thăng Long chỉ còn tồn tại trong ký ức của những người già hoặc nằm lặng lẽ dưới dạng hiện vật lưu lạc tại các bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân. Người ta tưởng chừng như sắc đỏ ấy đã vĩnh viễn phai nhạt theo thời gian.

Cuộc hồi sinh từ tâm huyết của những người trẻ

Mãi đến năm 2016, hành trình hồi sinh tranh Kim Hoàng mới thực sự bắt đầu. Đó là một quá trình gian nan đi từ việc sưu tầm lại các bản tranh cổ, nghiên cứu tư liệu lịch sử đến việc đối chiếu các phong cách tạo hình để phục dựng lại kỹ thuật xưa. Những bản khắc mới như Thần Kê, Lợn Kim Hoàng, Nghê Trấn Trạch... lần lượt ra đời, không phải sự sao chép máy móc mà là sự tái hiện tinh thần thẩm mỹ của cha ông.

Họa sĩ Trần Quốc Đức là một trong số ít họa sĩ thế hệ hiện tại có đam mê khôi phục và lan tỏa ý nghĩa dòng tranh Kim Hoàng.

Trong dòng chảy phục hồi đó, họa sĩ Trần Quốc Đức (thế hệ 9X) đã chọn con đường quay về cội nguồn; sáng tạo lại tranh Kim Hoàng bằng chính hơi thở đương đại. Tại không gian Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật phố Hàng Buồm, anh đã mang đến những bức tranh ngựa Kim Hoàng đầy ấn tượng cho năm Bính Ngọ.

Quá trình tạo ra một bức tranh Kim Hoàng hôm nay vẫn giữ đúng kỹ thuật "bán in - bán vẽ" truyền thống. Đầu tiên, họa sĩ in nét chính từ mộc bản lên nền giấy đỏ. Sau đó là công đoạn dát vàng quỳ mỏng lên các chi tiết trang trí, tạo điểm nhấn lấp lánh và linh thiêng. Tiếp đến, người nghệ sĩ dùng bút vẽ tay để chỉnh sửa, nhấn nhá lại từng đường nét, thổi "hồn" vào bản in vô hồn. Cuối cùng là đi lại các nét vàng nhũ để làm nổi bật thần thái của linh vật.

Tranh Kim Hoàng ngày nay vẫn được giữ đúng kỹ thuật "bán in - bán vẽ" truyền thống.

Trần Quốc Đức đã khéo léo giữ nguyên tinh thần tạo hình xưa nhưng thổi vào đó một nhịp thở mới: đường nét mềm mại hơn, bố cục hài hòa và màu sắc được tiết chế một cách tinh tế. Con ngựa trong tranh anh vừa mang dáng vẻ hiên ngang, mạnh mẽ của một linh vật, vừa gần gũi với đời sống dân gian.

Đầu tiên, họa sĩ sẽ phủ đều mực lên bản mộc.

Sau khi giấy được dán lên bản mộc, họa sĩ sẽ gõ nhẹ cho hình thấm lên giấy.

Tranh ngựa dát vàng theo phong cách Kim Hoàng là sự kết hợp độc đáo giữa nét dân gian truyền thống và hiện đại.

Di sản sống trong lòng đời sống đương đại

Sự hồi sinh của tranh Kim Hoàng không chỉ dừng lại ở việc phục chế hiện vật hay triển lãm trong bảo tàng. Di sản này đang thực sự "sống" khi tái hòa nhập vào dòng chảy của kinh tế sáng tạo. Ngày nay, ta có thể bắt gặp sắc đỏ Kim Hoàng trong các thiết kế nội thất hiện đại, trên bao bì sản phẩm, quà tặng Tết, hay thậm chí là nguồn cảm hứng cho các thương hiệu thời trang.

Hơn thế nữa, những giá trị này đang được truyền tiếp cho thế hệ mai sau thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế. Tại không gian 22 Hàng Buồm, các em nhỏ được trực tiếp chạm tay vào giấy đỏ, mực in, học cách in tranh từ mộc bản và tập đi những nét vẽ đầu tiên. Những đôi tay nhỏ háo hức ấy chính là minh chứng sinh động nhất cho hành trình di sản được tiếp nối qua các thế hệ.

Các em nhỏ thích thú tìm hiểu và trải nghiệm làm tranh Kim Hoàng tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm. Đây là tín hiệu tốt trong công tác bảo tồn văn hóa truyền thống.

Điều làm nên một bức tranh Kim Hoàng đẹp là nghệ thuật tô màu của họa sĩ.

Năm Bính Ngọ, hình tượng ngựa Kim Hoàng không chỉ là biểu tượng của sức mạnh và khát vọng vươn xa. Nó còn là biểu tượng cho hành trình hồi sinh của một dòng tranh: bền bỉ, mạnh mẽ và không ngừng tiến về phía trước. Giữa nhịp sống gấp gáp, khi Tết đôi khi bị giản lược thành những kỳ nghỉ ngắn ngủi, sự trở lại của tranh Kim Hoàng như một lời nhắc nhở sâu sắc rằng: di sản chỉ thực sự có giá trị khi nó được tiếp nối bằng tình yêu, sự trân trọng và trách nhiệm của thế hệ hôm nay.

Sắc đỏ hồng điều ấy, sau gần 70 năm lặng im, nay lại tiếp tục thắp sáng không gian Tết Việt, mang theo lời chúc an lành, sung túc và một sức sống văn hóa không bao giờ tắt.

Phong Sơn