Hành trình chuyển hóa giữa ký ức và hiện tại

Di sản trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo thời trang đương đại.

Di sản bước vào đời sống bằng ngôn ngữ thời trang

Trong đời sống hiện đại, di sản văn hóa đang được tiếp cận bằng nhiều phương thức mới, không chỉ qua bảo tàng, di tích, lễ hội hay các hình thức trình diễn truyền thống mà còn thông qua những lĩnh vực sáng tạo như thiết kế, điện ảnh, âm nhạc và thời trang.

Với đặc thù gắn trực tiếp với đời sống, thời trang có khả năng đưa các yếu tố văn hóa truyền thống vào không gian sử dụng thường ngày. Một họa tiết, chất liệu, kỹ thuật thủ công hay câu chuyện lịch sử khi được chuyển hóa phù hợp có thể tạo nên sản phẩm mới, đồng thời mở ra một cách kể khác về di sản.

Ngày càng nhiều nhà thiết kế tìm về thổ cẩm, lụa, kỹ thuật dệt thủ công, chất liệu tự nhiên, hoa văn dân gian, trang phục truyền thống hay các biểu tượng gắn với lịch sử và đời sống cộng đồng để tạo dấu ấn riêng. Tuy nhiên, khai thác di sản không đơn thuần là đưa nguyên mẫu truyền thống vào trang phục. Điều quan trọng là nhận diện được giá trị cốt lõi rồi chuyển tải bằng ngôn ngữ tạo hình phù hợp với đời sống đương đại.

Một ví dụ gần đây là cuộc thi “Thiết kế trang phục từ cảm hứng Văn Miếu - Quốc Tử Giám: Khoa phục Việt Nam”. Cuộc thi thu hút hơn 100 tác phẩm của sinh viên các ngành thiết kế, mỹ thuật, thời trang và các nhà thiết kế trẻ. 30 thiết kế được lựa chọn trưng bày tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trong đó 15 tác phẩm bước vào vòng chung kết.

Từ không gian, lịch sử và văn hóa khoa cử của Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các thí sinh tìm kiếm cách diễn giải mới bằng chất liệu, hình khối, đường nét và tư duy thiết kế. Lụa, tơ tằm, voan, thêu tay, in chàm... được sử dụng để tạo nên những cách tiếp cận khác nhau đối với khoa phục Việt Nam.

TS Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho rằng, thông qua ngôn ngữ thiết kế thời trang, những giá trị của di sản có thể đến gần hơn với công chúng, trở thành nguồn cảm hứng cho những ý tưởng sáng tạo mới.

Từ góc nhìn của người làm công tác nghiên cứu và gìn giữ di sản, ThS Lương Việt Anh, Phó Trưởng phòng Kiểm kê, Bảo quản (Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam) đánh giá sự giao thoa giữa di sản và thời trang hiện đại đang mở ra cơ hội để “bảo tồn sống” và tiếp cận thế hệ trẻ. Theo ông, khi kỹ thuật dệt lanh, thêu tay hay những hoa văn đặc trưng của trang phục dân tộc được đưa vào các thiết kế ứng dụng, câu chuyện văn hóa trở nên gần gũi hơn, giúp người trẻ tiếp nhận di sản qua chính những sản phẩm họ mặc và sử dụng.

Không chỉ tạo ra một phương thức tiếp cận mới, sự kết hợp này còn mở ra khả năng hình thành các giá trị kinh tế từ di sản. Theo ThS Lương Việt Anh, việc khai thác kho tàng trang phục dân tộc có thể thúc đẩy công nghiệp văn hóa, tạo chuỗi giá trị gắn với nghệ nhân, nhà thiết kế, sản phẩm thời trang và thị trường. Qua đó, di sản không chỉ được quảng bá mà còn có thể góp phần tạo sinh kế cho cộng đồng nắm giữ tri thức và nghề truyền thống.

Mẫu thiết kế tại cuộc thi “Thiết kế trang phục từ cảm hứng Văn Miếu – Quốc Tử Giám”.

Sáng tạo để tiếp nối, không làm mờ bản sắc

Khai thác di sản trong thời trang vì thế đặt ra yêu cầu về chiều sâu văn hóa. Một hoa văn không chỉ là yếu tố trang trí, một kỹ thuật dệt không đơn thuần là phương pháp tạo ra vải; phía sau đó là lịch sử, tập quán, tri thức và quan niệm thẩm mỹ được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

ThS Lương Việt Anh lưu ý, nếu chỉ sao chép hoa văn dân tộc rồi đưa lên những chất liệu công nghiệp mà không tìm hiểu nguồn gốc và ý nghĩa, việc khai thác di sản dễ trở thành sự thương mại hóa hời hợt. Theo ông, người làm sáng tạo cần chuyển từ tư duy “mượn hình ảnh” sang giải mã những giá trị nằm phía sau hình ảnh.

Đó có thể là triết lý nhân sinh, kỹ thuật nhuộm chàm, vẽ sáp ong, cách xử lý chất liệu hay quan niệm về phom dáng gắn với cơ thể và đời sống của từng cộng đồng. Khi hiểu được những yếu tố này, nhà thiết kế mới có thể chuyển hóa chúng thành ngôn ngữ đương đại mà không làm mất đi bản sắc vốn có.

Một yêu cầu khác là tăng cường hợp tác liên ngành. Theo ThS Lương Việt Anh, sự kết nối giữa nghệ nhân, nhà nghiên cứu bảo tàng và nhà thiết kế trẻ sẽ giúp quá trình sáng tạo có nền tảng vững chắc hơn. Nghệ nhân cung cấp tri thức và kỹ thuật thực hành; nhà nghiên cứu góp phần giải mã, xác thực giá trị văn hóa; còn nhà thiết kế đảm nhiệm việc chuyển hóa những chất liệu ấy thành sản phẩm phù hợp với thị trường đương đại.

Sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công truyền thống với vật liệu thân thiện môi trường, phom dáng hiện đại hay những xu hướng thiết kế mới có thể tạo thêm sức sống cho trang phục dân tộc. Đây cũng là hướng để các giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn trong cộng đồng mà có cơ hội tiếp cận những thị trường và nhóm công chúng mới.

Từ đó có thể hình thành chuỗi giá trị giữa di sản, nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và thị trường. Một bộ sưu tập sử dụng chất liệu thủ công có thể tạo thêm đầu ra cho người làm nghề; thiết kế gắn với di sản có thể góp phần quảng bá sản phẩm và điểm đến; câu chuyện văn hóa được kể hấp dẫn trên các nền tảng số có thể mở rộng khả năng tiếp cận công chúng.

Điều quan trọng là quá trình thương mại hóa phải đi cùng trách nhiệm văn hóa, bảo đảm quyền lợi của cộng đồng chủ thể và tránh biến di sản thành những mô-típ trang trí đơn thuần. Khi đó, sáng tạo không phải là làm mới bằng mọi giá mà là tìm được cách để những giá trị cốt lõi tiếp tục hiện diện trong một hình thức phù hợp với thời đại.

Từ một hoa văn truyền thống đến một thiết kế hiện đại là hành trình chuyển hóa giữa ký ức và hiện tại. Nếu được thực hiện bằng sự hiểu biết và trách nhiệm, thời trang không chỉ tạo ra sản phẩm mới mà còn giúp công chúng khám phá những câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm. Khi đó, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục được sử dụng, sáng tạo và trao truyền.