Gỡ điểm nghẽn thể chế để phát huy động lực phát triển đất nước

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, Đảng ta đánh giá “điểm nghẽn thể chế” đang là một trong ba điểm nghẽn lớn đối với sự phát triển của đất nước. Trong điểm nghẽn thể chế, theo đồng chí, đâu là những hạn chế lớn nhất trong hệ thống pháp luật hiện nay?

PGS, TS Đào Duy Quát: Ngày 31-10-2024, trong bài nói chuyện tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Tô Lâm, khi nói về định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới đã nêu rõ, trong ba điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế, hạ tầng, nhân lực và thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn. Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới cũng đã chỉ rõ những hạn chế, bất cập chủ yếu trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật.

PGS, TS Đào Duy Quát trao đổi với phóng viên Báo Quân đội nhân dân về các vấn đề điểm nghẽn thể chế.

Theo tôi, những hạn chế lớn nhất trong hệ thống pháp luật hiện nay là: Một số chủ trương, định hướng của Đảng chưa được thể chế hóa kịp thời, đầy đủ; tư duy xây dựng pháp luật trong một số lĩnh vực còn thiên về quản lý; chất lượng pháp luật chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn; còn có những quy định chồng chéo, mâu thuẫn chưa rõ ràng, cản trở việc thực thi, không thuận lợi cho việc thúc đẩy đổi mới, sáng tạo, thu hút và khơi thông nguồn lực đầu tư; việc phân cấp, phân quyền chưa đủ mạnh, thủ tục hành chính rườm rà; tổ chức thực thi pháp luật vẫn là khâu yếu, thiếu cơ chế phản ứng chính sách kịp thời, hiệu quả. Chậm nghiên cứu, ban hành chính sách, pháp luật điều chỉnh những vấn đề mới, chưa tạo khuôn khổ pháp lý thuận lợi để thúc đẩy các động lực tăng trưởng.

PV: Nhìn từ thực tiễn phát triển đất nước hiện nay, theo đồng chí đâu là những yêu cầu trọng tâm, cấp bách nhất đặt ra cho công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế pháp luật?

PGS, TS Đào Duy Quát: Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đang nỗ lực thực hiện có hiệu quả Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, vững bước vào kỷ nguyên mới, đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển đang đứng trước những yêu cầu vô cùng cấp bách và rất quan trọng. Trên cơ sở nghiên cứu bài nói chuyện của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, thấu triệt 5 quan điểm chỉ đạo, mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 cùng 7 nhiệm vụ, giải pháp được xác định trong Nghị quyết số 66-NQ/TW và từ thực tiễn hiện nay, tôi nhận thức những yêu cầu trọng tâm, cấp bách nhất đặt ra cho công tác xây dựng và thực thi pháp luật.

Thứ nhất là phải thực sự coi công tác xây dựng và thi hành pháp luật là đột phá của đột phá trong hoàn thiện thể chế phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, là một nhiệm vụ trọng tâm của tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, của dân, do dân và vì dân. Đây là một trong 8 đặc trưng của chủ nghĩa xã hội mà nhân dân ta xây dựng. Đột phá của đột phá đòi hỏi toàn Đảng, toàn dân và toàn quân cùng một ý chí, nỗ lực vượt bậc, vượt qua những giới hạn rào cản, xây dựng thành công hệ thống luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi với cơ chế tổ chức thực hiện nghiêm minh, nhất quán, bảo đảm cơ sở pháp lý cho hoạt động bình thường, liên tục thông suốt của các cơ quan sau sắp xếp tổ chức bộ máy, tháo gỡ những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn, mở đường cho kiến tạo phát triển đất nước nhanh, bền vững.

Thứ hai là tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực để phát triển, dứt khoát từ bỏ lối tư duy cứng nhắc, máy móc, không quản được thì cấm; phải chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang tư duy “tạo điều kiện”, từ “quản lý” sang “kiến tạo, phát triển”; chỉ quy định những vấn đề thuộc thẩm quyền Quốc hội, tuyệt đối không luật hóa các quy định của nghị định, thông tư; nhạy bén nắm bắt mọi cơ hội mở đường, khơi thông mọi nguồn lực. Đây là yêu cầu rất cấp thiết hiện nay.

Thứ ba, đổi mới quy trình xây dựng tổ chức thực hiện pháp luật. Phải đứng vững trên mảnh đất thực tiễn của đất nước, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa của nhân loại, bảo đảm tính hệ thống, nắm bắt mọi cơ hội, mở đường khơi thông mọi nguồn lực, đưa thể chế pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, động lực mạnh mẽ cho phát triển, tạo dư địa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đối ngoại của đất nước. Bám sát thực tiễn để xây dựng các quy định pháp luật phù hợp. Trước hết là phải chuyển hóa nhanh chóng, kịp thời, đầy đủ đường lối, chủ trương của Đảng, vừa làm vừa rút kinh nghiệm, không nóng vội nhưng cũng không cầu toàn để mất thời cơ. Lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, chủ thể, thường xuyên đánh giá hiệu quả, chất lượng chính sách sau ban hành để kịp thời điều chỉnh bất cập, mâu thuẫn, giảm thất thoát, lãng phí các nguồn lực.

Thứ tư, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền với phương châm: “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, cải cách triệt để thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi cao nhất cho người dân và doanh nghiệp.

Thứ năm, tập trung kiểm soát quyền lực trong xây dựng và thực thi pháp luật, siết chặt kỷ cương, đề cao trách nhiệm, nhất là trách nhiệm người đứng đầu, nâng cao chất lượng thẩm định pháp luật, kiên quyết không để lợi ích nhóm, các nhân tố gây hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc tác động đến pháp luật.

PV: Theo đồng chí, vì sao việc sửa đổi, bổ sung luật nhiều nhưng vẫn chưa giải quyết được triệt để tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn?

PGS, TS Đào Duy Quát: Đây là một vấn đề phức tạp, tồn tại nhiều năm và không thể giải quyết trong “một sớm một chiều”. Mặc dù thời gian qua chúng ta đã sửa đổi, bổ sung nhiều luật, nhưng tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn vẫn chưa được xử lý triệt để bởi nhiều nguyên nhân. Thực tế cho thấy còn nhiều cơ quan soạn thảo vẫn thiếu đội ngũ có chuyên môn sâu về cả lĩnh vực quản lý và kỹ thuật lập pháp. Về cấu trúc và kỹ thuật lập pháp, trong một số không nhỏ trường hợp chưa phân định rõ ràng phạm vi điều chỉnh của văn bản pháp luật cùng thứ bậc, giữa văn bản luật với văn bản dưới luật. Điều này cho thấy chúng ta chưa có một cấu trúc hệ thống pháp luật rõ ràng và khoa học. Có một số bộ, ngành khi soạn thảo luật thường có xu hướng tư tưởng, tâm lý, quy định mở rộng phạm vi điều chỉnh nên có nhiều luật điều chỉnh vấn đề nhưng theo những cách khác nhau.

Về sự tác động của các nhóm lợi ích, tình trạng không ít các quy định pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn chưa theo kịp thực tiễn, xây dựng luật ở một số lĩnh vực còn nặng về quản lý, thủ tục hành chính còn rườm rà, chi phí tuân thủ pháp luật cao. Về phương pháp và quy trình lập pháp còn một số bất cập, việc lấy ý kiến của các bên liên quan còn có biểu hiện hình thức, thời gian lấy ý kiến ngắn do đó chất lượng các ý kiến đóng góp rất hạn chế. Việc đánh giá tác động của các chính sách, các quy định sau khi ban hành chưa được thực hiện nghiêm túc và khoa học. Vẫn còn thiếu cơ chế phối hợp liên ngành. Công tác tổ chức thi hành pháp luật cũng còn nhiều hạn chế, bất cập. Phản ứng chính sách còn chậm, khung pháp lý cho các lĩnh vực mới còn thiếu làm tăng nguy cơ tụt hậu trong cạnh tranh quốc tế. Do áp lực tiến độ hoàn thành chương trình lập pháp khiến không ít các văn bản pháp luật phải đẩy nhanh tiến độ mà chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng, thấu đáo dẫn tới tình trạng có văn bản mới được ban hành đã phải sửa đổi, các quy định chưa thực sự đồng bộ, còn chồng chéo.

Tuy vậy, phải khẳng định rằng, từ tháng 5-2025, khi triển khai Nghị quyết số 66-NQ/TW, chúng ta đã có bước chuyển mạnh mẽ. Các cơ quan có trách nhiệm đã rà soát toàn diện hệ thống pháp luật và xây dựng, sửa đổi, bổ sung 46 dự án luật. Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua 51 luật và 8 nghị quyết, đây là một khối lượng công việc lập pháp rất lớn, cho thấy quyết tâm chính trị mạnh mẽ nhằm xử lý tận gốc sự chồng chéo và mâu thuẫn trong pháp luật.

PV: Theo đồng chí, cần giải pháp tổng thể nào để tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế? Cần phải làm gì để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ xây dựng và thi hành pháp luật?

PGS, TS Đào Duy Quát: Trong bài nói chuyện với các học viên lớp bồi dưỡng, cập nhật kiến thức, kỹ năng đối với cán bộ quy hoạch Ủy viên Trung ương khóa XIV, ở phần định hướng chiến lược, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh một định hướng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng: “Tăng cường tính Đảng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân”. Đây chính là kim chỉ nam để chúng ta tháo gỡ những điểm nghẽn thể chế hiện nay.

Theo tinh thần đó, giải pháp tổng thể là phải tiếp tục đổi mới tư duy, siết chặt kỷ luật, kỷ cương, bảo đảm công tác xây dựng pháp luật bám sát đường lối của Đảng, phản ánh đúng yêu cầu thực tiễn, đồng thời lấy quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân làm trung tâm. Công tác lập pháp phải chủ động hơn, khoa học hơn, tránh tình trạng vừa làm vừa sửa, chồng chéo, mâu thuẫn. Mỗi văn bản pháp luật ban hành phải thực sự khả thi, dễ hiểu, dễ làm, dễ kiểm tra, phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Cùng với đó, đội ngũ cán bộ xây dựng và thi hành pháp luật giữ vai trò quyết định. Nếu thể chế là “khung xương” của đất nước thì cán bộ chính là “người kiến tạo” và “người vận hành” bộ khung ấy. Vì vậy, cần tập trung vào ba yêu cầu then chốt: Nâng cao bản lĩnh chính trị, giữ vững tính Đảng, kiên định mục tiêu phụng sự nhân dân, phụng sự lợi ích quốc gia - dân tộc; bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng và tư duy pháp lý hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế số, yêu cầu lập pháp mới ngày càng phức tạp; xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, chuyên nghiệp, có trách nhiệm, nói đi đôi với làm; dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; tuyệt đối tránh tâm lý “sợ sai, sợ trách nhiệm”.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!