Gỡ 'điểm nghẽn' thể chế để kinh tế tập thể bứt phá

Thực tế tại các vùng nguyên liệu cho thấy, nhu cầu tiếp cận các chính sách hỗ trợ về mặt bằng, hạ tầng xưởng chế biến, vốn ưu đãi và chuyển giao công nghệ là bài toán cấp thiết của hầu hết các HTX.

Tắc nguồn lực từ khâu tổ chức thực thi

Phản ánh tại Hội thảo: Tham vấn ý kiến góp ý hoàn thiện chính sách phát triển kinh tế tập thể và thực trạng phát triển kinh tế tập thể (KTTT) trên địa bàn tỉnh Cà Mau, ông Bùi Văn Chương, Giám đốc HTX Tân Phát Lợi cho biết, việc thiếu chính sách hỗ trợ cụ thể về đất đai khiến HTX gặp vô vàn khó khăn trong việc xây dựng trụ sở, kho bãi bảo quản và mở rộng xưởng chế biến các sản phẩm OCOP đặc sản.

Ông Nông Văn Thạch, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Nông nghiệp tổng hợp Ba Đình chia sẻ, nhu cầu về nguồn vốn đầu tư công nghệ hiện đại và tiếp cận quỹ đất để sản xuất tập trung quy mô lớn vẫn là mong mỏi lớn nhất của toàn thể thành viên. Chỉ khi giải quyết được các điểm nghẽn này, HTX mới có thể tự tin liên kết chuỗi giá trị và tiếp cận doanh nghiệp bao tiêu lớn.

Thế nhưng, việc khó tiếp cận chính sách không đơn thuần xuất phát từ năng lực nội tại của các HTX. Thực tế triển khai chỉ ra rằng, nút thắt lớn nhất lại nằm ở khâu tổ chức thi hành chính sách của các cơ quan quản lý nhà nước.

Ông Phạm Văn Mười, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau chỉ rõ, dù Nghị định số 113/2024/NĐ-CP đã quy định chi tiết các chính sách hỗ trợ phát triển KTTT, HTX, nhưng đến nay Bộ Tài chính vẫn chưa ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về cơ chế tài chính. Từ đây, các địa phương thiếu căn cứ pháp lý để lập dự toán ngân sách, bố trí nguồn kinh phí hỗ trợ cũng như xây dựng quy trình tổ chức thực hiện ở cấp cơ sở.

HTX vẫn cần tiếp cận chính sách hỗ trợ để phát triển sản xuất kinh doanh.

Chính sự thiếu vắng của thông tư hướng dẫn tài chính khiến những khó khăn kéo dài. Đơn cử như chính sách hỗ trợ lãi suất vay vốn cho HTX khi thực hiện các dự án ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao hay liên kết chuỗi quy định trong Nghị định 113. Khi chưa có hướng dẫn cơ chế tài chính đồng nghĩa với việc Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX và hệ thống ngân hàng thương mại hoàn toàn không có cơ sở pháp lý để thực hiện bù lãi suất hay cấp bảo lãnh tín dụng.

Hậu quả là các HTX vẫn phải vay vốn thương mại với lãi suất cao kèm đòi hỏi khắt khe về tài sản thế chấp. Trong khi đây là điều mà nhiều HTX khó có thể đáp ứng, từ đó đánh mất nhiều cơ hội trong sản xuất kinh doanh.

Bên cạnh đó, việc lồng ghép nguồn lực hỗ trợ hạ tầng cho HTX hiện nay cũng đang bộc lộ những lệch pha lớn về cơ chế thụ hưởng. Mặc dù Chương trình hỗ trợ phát triển KTTT, HTX giai đoạn 2021-2025 (theo Quyết định số 1804/QĐ-TTg) đã hỗ trợ đầu tư kết cấu hạ tầng cho khoảng 1.039 HTX trên cả nước, nhưng nguồn vốn bố trí thực tế vẫn hết sức hạn chế do Ngân sách Nhà nước chưa cân đối được nguồn riêng mà phải lồng ghép.

Đặc biệt, việc lồng ghép qua Chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng Nông thôn mới thời gian qua đã xảy ra bất cập. Cụ thể là do dòng vốn này chỉ áp dụng cho địa bàn xã nên các HTX đóng trên địa bàn phường, thị trấn bị đứng ngoài chính sách hỗ trợ. Trong khi đây lại chính là những HTX sở hữu vị trí giao thương thuận lợi để xây dựng các trung tâm sơ chế, chế biến sâu và kết nối tiêu thụ cho các vùng nguyên liệu lân cận.

Cấp thiết giải quyết những bất cập

Cùng với câu chuyện thiếu hướng dẫn tài chính và nguồn vốn lồng ghép bị trói buộc, chính sách phát triển KTTT nói chung và chính sách đất đai nói riêng còn đang đối mặt với bất cập khi hệ thống hành chính nhà nước chuyển đổi sang vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Vấn đề này thể hiện rõ nhất ở quy định về thẩm quyền thu hồi đất và quyết định giá đất cụ thể để tạo quỹ đất cho các dự án HTX. Theo Luật Đất đai năm 2024, thẩm quyền này thuộc về Ủy ban nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện. Nhằm thích ứng với lộ trình chấm dứt hoạt động của chính quyền cấp huyện kể từ ngày 01/07/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 151/2025/NĐ-CP, chuyển giao toàn bộ thẩm quyền này cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện nhằm tránh gây "đứt quãng" trong thi hành.

Tuy nhiên, phân tích dưới góc độ lý luận và hiệu lực văn bản quy phạm pháp luật, PGS.TS. Nguyễn Quang Tuyến (Đại học Luật Hà Nội) chỉ rõ, nội dung Nghị định số 151/2025/NĐ-CP đang mâu thuẫn với Luật Đất đai năm 2024 và Nghị quyết số 254/2025/QH15 của Quốc hội.

Hệ quả là, các địa phương bị đưa vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: thực hiện theo Luật Đất đai thì không phù hợp với thực tiễn bộ máy chính quyền 2 cấp, còn làm theo Nghị định thì lại vi phạm nguyên tắc về hiệu lực văn bản. Điều này khiến quá trình giải phóng mặt bằng, tạo quỹ đất cho các dự án của các HTX càng thêm kéo dài.

Trước thực trạng này, ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân (Bộ Tài chính) cho rằng KTTT mà nòng cốt là các HTX đóng vai trò rất quan trọng vào sự phát triển toàn diện về kinh tế, xã hội, giúp hướng tới các mục tiêu tăng trưởng bao trùm và khắc phục các mặt trái của kinh tế thị trường. Do KTTT là mô hình có tính đặc thù cao, các cơ quan quản lý cần tham mưu xây dựng các chính sách hỗ trợ đặc thù nhưng phải đảm bảo tính đồng bộ, không bị chồng chéo với hệ thống pháp luật chung để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho khu vực này phát triển.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn và hoàn thiện chính sách KTTT trong thời gian tới, việc triển khai đồng bộ các giải pháp thể chế là đòi hỏi cấp thiết. Ông Phạm Văn Mười kiến nghị Bộ Tài chính cần khẩn trương ban hành văn bản hướng dẫn về cơ chế tài chính thực hiện Nghị định số 113/2024/NĐ-CP, làm căn cứ để các địa phương lập dự toán và bố trí kinh phí. Đồng thời, các Bộ, ngành chức năng cần phối hợp tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ công chức, viên chức làm công tác quản lý nhà nước về KTTT tại địa phương nhằm nâng cao năng lực tham mưu và tổ chức thực hiện chính sách.

Chỉ khi những nút thắt thể chế được tháo gỡ, các chính sách ưu đãi mới thực sự phát huy tác dụng, tạo nền tảng vững chắc cho khu vực KTTT bứt phá và đóng góp tích cực vào nền kinh tế đất nước.

Huyền Trang