Gỡ điểm nghẽn, tạo lực đẩy cho thị trường carbon

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Phương Nam, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn & Dịch vụ đổi mới khí hậu KLINOVA, xung quanh những điểm nghẽn và yêu cầu đặt ra trong quá trình vận hành thí điểm thị trường carbon.

Hoàn thiện cơ chế để mở rộng giao dịch

- Thị trường carbon hiện vẫn ở giai đoạn đầu. Theo ông, đâu là những điểm nghẽn cần tháo gỡ?

TS. Nguyễn Phương Nam: Nền tảng pháp lý thị trường carbon cơ bản đã được hình thành, song vẫn cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về phương thức giao dịch, xác định giá, kiểm chứng kết quả giảm phát thải và bảo đảm quyền lợi của các chủ thể tham gia. Theo cơ chế thí điểm hiện nay, có 110 cơ sở được phân bổ hạn ngạch giai đoạn 2025-2026. Do một doanh nghiệp có thể sở hữu nhiều cơ sở, số đơn vị thực tế đăng ký với Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) là 92 pháp nhân. Với quy mô này, rất khó hình thành thanh khoản lớn và giao dịch thường xuyên, nhất là khi giai đoạn hạn ngạch 2025-2026 chưa kết thúc năm phát thải.

Thị trường carbon không phải là rào cản chi phí, mà là cánh cửa mở ra phương thức quản trị mới cho doanh nghiệp Việt.

Thị trường carbon có nhiều đặc điểm của một thị trường tài chính đặc thù. Vì vậy, bên cạnh người mua và người bán, cần có các tổ chức trung gian, tư vấn, môi giới và dịch vụ hỗ trợ giao dịch. Các đơn vị này có thể kết nối bên mua và bên bán, cung cấp thông tin, hỗ trợ định giá, quản trị rủi ro và từng bước tạo thanh khoản cho thị trường.

- Với tín chỉ carbon, cơ chế hiện nay cần được hoàn thiện như thế nào?

TS. Nguyễn Phương Nam: Một hạn chế là thị trường hiện mới tập trung vào hạn ngạch phát thải, trong khi cơ chế để tổ chức, cá nhân sở hữu tín chỉ carbon tham gia giao dịch vẫn cần được làm rõ.

Cần xác định rõ chủ thể nào được phép mua, bán tín chỉ carbon trên sàn giao dịch và cách thức tín chỉ carbon kết nối với nhu cầu tuân thủ của doanh nghiệp thiếu hạn ngạch. Nếu cơ chế được hoàn thiện, các doanh nghiệp đầu tư vào dự án giảm phát thải, chuyển đổi xanh sẽ có thêm động lực, bởi kết quả giảm phát thải có thể tạo ra giá trị kinh tế và trở thành tài sản có khả năng giao dịch.

Đối với nhà đầu tư các dự án tạo tín chỉ carbon tại Việt Nam, trong giai đoạn thí điểm từ nay đến năm 2029, cần làm rõ phần tín chỉ nào có thể bán trong nước bên cạnh lượng được bán quốc tế theo quy định; bán ở đâu, những chủ thể nào được mua, mức giá có thể kỳ vọng và phương án xử lý đối với lượng tín chỉ không bán được trong nước.

Khi những yếu tố này chưa rõ, việc đánh giá rủi ro và khả năng sinh lời của dự án sẽ khó khăn, từ đó ảnh hưởng đến sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư. Đặc biệt, đối với việc chuyển nhượng tín chỉ carbon ra thị trường quốc tế, cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa thị trường trong nước và thị trường quốc tế.

Hai năm thí điểm cần là giai đoạn để thị trường 'học' qua thực tiễn

- Ông kỳ vọng gì ở giai đoạn thí điểm thị trường carbon 2026-2028?

TS. Nguyễn Phương Nam: Cá nhân tôi và KLINOVA không phải nhà đầu tư tạo tín chỉ carbon nên không phải là chủ thể tham gia giao dịch tín chỉ carbon trên thị trường trong nước hoặc thị trường quốc tế theo các quy định hiện hành. Vì vậy, chúng tôi không có quá nhiều kỳ vọng về lợi ích trực tiếp trong giai đoạn thí điểm. Tuy nhiên, với vai trò đơn vị tư vấn hỗ trợ khách hàng phát triển các dự án tạo tín chỉ carbon, chúng tôi vẫn chờ đợi các chính sách và hướng dẫn được cụ thể hơn từ đơn vị tạo lập thị trường. Tôi cũng cho rằng không thể kỳ vọng thị trường hoàn thiện ngay từ giai đoạn đầu.

TS. Nguyễn Phương Nam, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn & Dịch vụ đổi mới khí hậu KLINOVA.

Điều quan trọng là trong quá trình thí điểm, cần có những quy định cho phép và khuyến khích doanh nghiệp cùng các chủ thể liên quan tham gia sớm, linh hoạt hơn vào phát triển dự án tạo tín chỉ carbon và hoạt động giao dịch trung gian trong phạm vi được kiểm soát. Thông qua vận hành thực tế, cơ quan quản lý và đơn vị tạo lập thị trường mới có thể nhận diện những hạn chế và điều chỉnh quy định phù hợp.

Hai năm thí điểm không phải khoảng thời gian dài nếu so với quá trình phát triển thị trường carbon tại một số quốc gia trong khu vực như Trung Quốc, Thái Lan. Đây không nên chỉ là thời gian chờ các hướng dẫn được ban hành chi tiết, mà cần là giai đoạn để thử nghiệm nhiều mô hình, chủ thể và phương thức giao dịch trong khuôn khổ pháp luật, qua đó tạo nền tảng cho thị trường vận hành thực chất và mở rộng trong giai đoạn chính thức.

- Việt Nam có thể học gì từ kinh nghiệm quốc tế để rút ngắn quá trình này, thưa ông?

TS. Nguyễn Phương Nam: Việt Nam có thể tham khảo nhiều mô hình thị trường carbon đã vận hành, nhưng không nên sao chép máy móc. Các thị trường phát triển như Liên minh châu Âu, bang California hoặc các bang tham gia Sáng kiến Giảm phát thải Khí nhà kính Khu vực Đông Bắc (RGGI) của Hoa Kỳ đã có quá trình phát triển lâu dài. Với một thị trường mới như Việt Nam, có thể tham khảo kinh nghiệm của những quốc gia có nhiều điểm tương đồng như Trung Quốc, Thái Lan và Mexico.

Việc học hỏi cũng không nên chỉ dừng ở xây dựng chính sách. Doanh nghiệp - những chủ thể trực tiếp tham gia thị trường cần có cơ hội tìm hiểu thực tế mô hình vận hành tại các thị trường khác, từ đó hiểu thị trường trong nước, xác định cơ hội đầu tư, thời điểm mua bán và phương thức quản trị rủi ro. Thực tế, nhiều thị trường carbon trên thế giới đều bắt đầu từ quy mô nhỏ, theo từng ngành hoặc khu vực trước khi mở rộng. Việt Nam cũng có thể nghiên cứu các mô hình quy mô nhỏ hoặc thị trường phi tập trung để tạo thêm không gian thực hành cho doanh nghiệp.

- Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để không bỏ lỡ cơ hội từ thị trường carbon, thưa ông?

TS. Nguyễn Phương Nam: Doanh nghiệp cần tìm kiếm cơ hội tham gia thực tế vào thị trường carbon. Điều này không chỉ nhằm tìm kiếm cơ hội kinh doanh mà còn giúp doanh nghiệp tích lũy kiến thức và nhận diện đặc thù của thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, doanh nghiệp hiện vẫn gặp hạn chế về kỹ thuật, dữ liệu và khả năng kiểm chứng. Thị trường carbon đòi hỏi dữ liệu phát thải chính xác, nhất quán và có thể thẩm định, trong khi nhiều doanh nghiệp mới bước đầu chuẩn hóa hệ thống dữ liệu, phương pháp MRV và hoạt động kiểm kê khí nhà kính theo tiêu chuẩn phù hợp.

Từ khi đăng ký dự án đến khi tạo ra tín chỉ carbon đạt yêu cầu có thể mất tối thiểu 18-24 tháng, tùy loại hình dự án và quy trình thẩm định, xác nhận của bên thứ ba độc lập (VVB). Doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều yêu cầu về kỹ thuật, dữ liệu, đo đạc, báo cáo và thẩm định. Không phải doanh nghiệp nào cũng có đủ nhân lực và kiến thức để thực hiện toàn bộ quy trình. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện khung pháp lý, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp có cơ hội thực hành, đồng thời nâng cao chất lượng dữ liệu, năng lực tư vấn, thẩm định và các dịch vụ hỗ trợ. Đây là nền tảng để thị trường carbon chuyển từ giai đoạn tìm hiểu, thí điểm sang vận hành thực chất.

Xin cảm ơn ông!