Giữ mạch tri thức đất Cà Mau

Tri thức ấy thể hiện rõ trong cách người dân nhận biết dòng chảy, con nước, thuỷ triều để sắp xếp thời gian lao động, sinh hoạt hay lựa chọn phương thức đánh bắt phù hợp với từng vùng sông rạch. Những dụng cụ truyền thống như: nò, đó, vó, lú, lờ, lọp, dớn không chỉ phục vụ sinh kế mà còn thể hiện kinh nghiệm khai thác có chọn lọc, góp phần bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản và cân bằng hệ sinh thái.

Miếu thờ Thần Rừng tại rừng U Minh Hạ.

Từ cách ứng xử hài hoà với tự nhiên, nhiều nghề truyền thống và tri thức dân gian đã trở thành những giá trị văn hoá đặc sắc. Tiêu biểu là nghề gác kèo ong ở vùng rừng tràm U Minh Hạ. Người dân dựa vào đặc tính sinh học của ong mật, hướng nắng, hướng gió để dựng kèo dẫn dụ ong về làm tổ mà không làm tổn hại đến rừng. Nghề muối ba khía, làm tôm khô cũng cho thấy kinh nghiệm khai thác, chế biến, bảo quản sản vật tự nhiên, biến tài nguyên bản địa thành sinh kế và tạo nên những nét riêng trong văn hoá ẩm thực Cà Mau.

Trong sản xuất nông nghiệp, sự thích ứng với điều kiện tự nhiên tiếp tục được thể hiện qua mô hình lúa - tôm ở vùng xâm nhập mặn. Người dân tận dụng mùa mưa để rửa mặn, trồng lúa; đến mùa khô đưa nước mặn vào nuôi tôm. Phương thức sản xuất này vừa mang lại hiệu quả kinh tế, vừa thể hiện cách thích ứng linh hoạt, hạn chế can thiệp quá mức vào tự nhiên.

Đa dạng sản phẩm từ nghề gác kèo ong mang lại nguồn thu nhập ổn định và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Sự gắn bó với môi trường sống hình thành đời sống tinh thần phong phú với các tín ngưỡng như thờ Bà Cậu, Thần Rừng cùng những lễ hội truyền thống như Nghinh Ông Sông Ðốc, Vía Bà Thuỷ Long. Qua đó, cư dân gửi gắm niềm tin, cầu mong bình an, mưa thuận gió hoà, đồng thời trao truyền những giá trị văn hoá cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, đô thị hoá, biến đổi khí hậu và sự thay đổi phương thức sản xuất đang đặt tri thức dân gian trước nguy cơ mai một. Khoảng cách giữa kinh nghiệm truyền thống với đời sống hiện đại ngày càng lớn, trong khi một bộ phận người trẻ ít có điều kiện tiếp cận, thực hành và tiếp nối những tri thức được tích luỹ từ cộng đồng.

Trong kỷ nguyên mới, thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam, Tỉnh uỷ Cà Mau đã triển khai Chương trình số 18-CTr/TU, Ban Chấp hành Ðảng bộ tỉnh ban hành Chương trình số 22-CTr/TU và UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 146/KH-UBND. Tỉnh định hướng phát triển văn hoá, con người Cà Mau toàn diện, lấy con người làm trung tâm, chủ thể sáng tạo, đồng thời từng bước xây dựng Ðề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị các di sản văn hoá phi vật thể đã được ghi danh vào danh mục quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Nghề làm tôm khô trở thành sinh kế bền vững của nhiều gia đình.

Bảo tồn tri thức dân gian vì thế không chỉ dừng ở việc lưu giữ những giá trị của quá khứ, mà cần chuyển hoá để tiếp tục sống trong đời sống hiện đại. Cà Mau định hướng đưa tri thức bản địa vào giáo dục di sản cho thế hệ trẻ, nâng tầm sản phẩm OCOP, phát triển du lịch sinh thái, văn hoá - lịch sử và các mô hình sinh kế bền vững. Khi những kinh nghiệm của tiền nhân được kết nối với nhu cầu phát triển hôm nay, di sản có thể trở thành nguồn lực cho kinh tế và văn hoá, thay vì chỉ được bảo tồn như những giá trị tĩnh.

Bảo tồn tri thức dân gian cũng là bảo vệ mối quan hệ hài hoà giữa con người và tự nhiên. Ðể những giá trị ấy không bị đứt gãy, cần sự chung tay của cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu, đặc biệt là cộng đồng - những chủ thể trực tiếp lưu giữ, thực hành và trao truyền di sản.

Giữ gìn tri thức dân gian Cà Mau vì thế không chỉ là gìn giữ ký ức của một vùng đất, mà còn là giữ lại những kinh nghiệm sống, cách ứng xử với tự nhiên và bản sắc văn hoá được hun đúc qua nhiều thế hệ. Ðây là nguồn lực quan trọng để Cà Mau phát triển bền vững, vừa hiện đại, vừa giữ được những giá trị riêng của vùng đất địa đầu cực Nam Tổ quốc.