Giữ lửa nghề xưa trong mùa xuân mới ở Thiết Úng

Xuân mới không chỉ mở ra một năm sản xuất mới, mà còn thắp lên niềm tin, khát vọng để làng nghề tiếp tục vươn xa, trở thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá những giá trị văn hóa truyền thống của Thủ đô.

Các nghệ nhân làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, xã Thư Lâm truyền nghề cho con, cháu. Ảnh: Phong Đỗ

Khi mùa xuân đánh thức hồn nghề

Sáng sớm một ngày đầu xuân, con đường dẫn vào thôn Thiết Úng, xã Thư Lâm như được đánh thức bởi thứ âm thanh quen thuộc đã tồn tại qua hàng trăm năm - tiếng đục, tiếng đẽo, tiếng máy cưa rộn ràng vang lên từ các xưởng gỗ nằm xen giữa những ngôi nhà mái ngói đỏ. Không khí xuân vẫn còn phảng phất trong từng nhành đào, cành quất trước sân, nhưng nhịp lao động đã trở lại đầy hứng khởi. Với người dân nơi đây, bắt đầu làm nghề từ những ngày đầu năm không chỉ là khởi đầu của sản xuất, mà còn là cách “mở lộc”, mở ra hy vọng cho một năm mới thuận lợi, đủ đầy.

Trong một xưởng gỗ nằm sâu trong làng, nghệ nhân Nguyễn Văn Truyền đang cẩn thận hoàn thiện những đường chạm cuối cùng trên bức phù điêu gỗ. Ánh sáng ban mai chiếu qua khung cửa, làm nổi bật từng thớ gỗ mịn màng dưới đôi bàn tay chai sạn, nhưng khéo léo của ông. Mỗi động tác đều chậm rãi, chính xác, như thể ông đang trò chuyện với khúc gỗ vô tri để đánh thức linh hồn bên trong nó.

Làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng, xã Thư Lâm đa dạng các sản phẩm. Ảnh: Phong Đỗ

Dừng tay một chút, ông Truyền mỉm cười chia sẻ: “Với chúng tôi, mùa xuân là mùa của hy vọng. Sau những ngày Tết sum vầy, được trở lại với công việc quen thuộc là niềm vui lớn. Nghề mộc đã gắn bó với tôi từ nhỏ, từ khi còn theo bố học từng đường đục, nét chạm. Đến giờ, dù đã làm nghề mấy chục năm, mỗi sản phẩm hoàn thành vẫn mang lại cảm giác tự hào như lần đầu tiên.”

Ở Thiết Úng, nghề mộc không chỉ là công việc, mà là một phần của cuộc sống. Từ thế kỷ XVII, nơi đây đã nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ tinh xảo. Những người thợ tài hoa của làng từng được tuyển chọn tham gia xây dựng, trang trí nhiều công trình đình, chùa, cung điện. Truyền thống ấy được gìn giữ qua bao thế hệ, trở thành niềm tự hào và là sợi dây gắn kết cộng đồng.

Đi dọc theo những con ngõ nhỏ, dễ dàng bắt gặp hình ảnh những người thợ đang miệt mài làm việc. Có xưởng chuyên làm tượng thờ, có xưởng chế tác đồ nội thất, có nơi lại tập trung vào các sản phẩm mỹ nghệ cao cấp. Mỗi xưởng, mỗi gia đình đều có phong cách riêng, nhưng tất cả đều chung một niềm đam mê với nghề.

Anh Nguyễn Văn Nam, một thợ trẻ vừa bước sang tuổi 30, vừa cẩn thận đánh bóng sản phẩm vừa tâm sự: “Trước đây, tôi từng nghĩ sẽ đi làm ở thành phố, nhưng rồi nhận ra nghề của quê hương mình rất quý. Khi trực tiếp tạo ra một sản phẩm, nhìn thấy nó hoàn thiện, tôi cảm thấy rất tự hào. Mỗi mùa xuân đến, tôi lại đặt mục tiêu học thêm kỹ thuật mới để nâng cao tay nghề”.

Làng nghề gỗ mỹ nghệ Thiết Úng sản xuất từ đồ thờ, đồ mỹ nghệ, bàn, ghế...đa dạng. Ảnh: Phong Đỗ

Không chỉ là nơi sản xuất, Thiết Úng còn là không gian văn hóa đặc biệt, nơi lưu giữ những giá trị truyền thống. Nhà thờ Tổ nghề nằm bên đình làng là nơi linh thiêng, nơi các thế hệ nghệ nhân tưởng nhớ tiền nhân và khẳng định trách nhiệm giữ nghề. Mỗi dịp đầu xuân, người dân lại dâng lễ, trưng bày những sản phẩm đẹp nhất như một lời tri ân và cũng là lời hứa tiếp nối truyền thống.

Khát vọng vươn xa

Làng nghề Thiết Úng có hàng trăm lao động làm nghề, trong đó có 28 nghệ nhân và 5 nghệ nhân ưu tú. Các sản phẩm gỗ mỹ nghệ của làng rất phong phú, từ tượng thờ, hoành phi, câu đối đến các sản phẩm nội thất cao cấp. Nhiều sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP, được thị trường trong và ngoài nước đánh giá cao, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.

Sản phẩm làng nghề gỗ Thiết Úng bắt kịp xu hướng thị trường. Ảnh: Phong Đỗ

Nghệ nhân Đỗ Văn Cường, Chủ tịch Hội làng nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ Thiết Úng cho biết:“Điểm đặc biệt của làng nghề là mỗi nghệ nhân đều có phong cách riêng, không trùng lặp. Chính điều đó tạo nên giá trị riêng cho sản phẩm. Chúng tôi không chỉ làm nghề để mưu sinh, mà còn để giữ gìn bản sắc văn hóa của cha ông”.

Nhằm tôn vinh và quảng bá làng nghề, UBND xã Thư Lâm tổ chức chương trình “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm lần thứ I” năm 2026, diễn ra từ ngày 24/02 đến 04/3/2026 (tức từ ngày 08 đến 16 tháng Giêng năm Bính Ngọ). Lễ khai mạc chương trình sẽ diễn ra vào lúc 08h00 ngày 24/02/2026 tại Trung tâm thiết kế đổi mới sáng tạo, Cụm công nghiệp Vân Hà.

Trong suốt thời gian tổ chức, nhân dân và du khách thập phương được tham quan, chiêm ngưỡng các sản phẩm gỗ mỹ nghệ đặc sắc, trực tiếp trải nghiệm quy trình chế tác, giao lưu với các nghệ nhân và tìm hiểu về lịch sử làng nghề. Đây không chỉ là hoạt động quảng bá sản phẩm, mà còn là cơ hội để đưa hình ảnh làng nghề đến gần hơn với công chúng.

Chủ tịch UBND xã Thư Lâm Phạm Trọng La cho biết: “Xã xác định phát triển làng nghề gắn với du lịch văn hóa là hướng đi bền vững. Chúng tôi đang từng bước hoàn thiện hạ tầng, xây dựng các điểm trưng bày, giới thiệu sản phẩm, đồng thời tổ chức các hoạt động trải nghiệm để thu hút du khách. Mục tiêu là để Thiết Úng không chỉ là nơi sản xuất, mà còn là điểm đến văn hóa đặc sắc của Thủ đô”.

Những năm gần đây, ngày càng nhiều du khách tìm đến Thiết Úng để tham quan, tìm hiểu và trải nghiệm. Họ không chỉ mua sản phẩm, mà còn muốn tận mắt chứng kiến quy trình chế tác, được nghe các nghệ nhân kể về lịch sử và ý nghĩa của từng tác phẩm.

Đối với người dân, du lịch làng nghề không chỉ mở ra cơ hội phát triển kinh tế, mà còn góp phần lan tỏa giá trị văn hóa. Khi có thêm du khách, làng nghề có thêm động lực để bảo tồn truyền thống, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Nghệ nhân Nguyễn Văn Truyền bày tỏ:“Chúng tôi rất mong ngày càng có nhiều du khách đến với làng nghề. Khi họ hiểu và trân trọng giá trị của nghề, đó chính là động lực để chúng tôi tiếp tục gắn bó và phát triển.”

Sản phẩm đồ gỗ Thiết Úng xuất khẩu đi nhiều nước trên thế giới. Ảnh: Phong Đỗ

Xuân vẫn đang hiện hữu trên từng con đường, từng mái nhà của Thiết Úng. Trong ánh nắng xuân dịu nhẹ, những người thợ vẫn miệt mài bên những khúc gỗ, thổi hồn vào từng sản phẩm. Tiếng đục, tiếng đẽo vẫn vang lên đều đặn - âm thanh của sự sáng tạo, của niềm đam mê và của sự tiếp nối. Trải qua hàng trăm năm, làng nghề Thiết Úng vẫn giữ vững được bản sắc riêng, không bị hòa tan trong dòng chảy hiện đại.

Với sự quan tâm của chính quyền địa phương, sự tâm huyết của các nghệ nhân và sự chung tay của cộng đồng, Thiết Úng đang từng bước khẳng định vị thế không chỉ là một làng nghề truyền thống, mà còn là điểm đến văn hóa, du lịch hấp dẫn. Và trong nhịp sống đang đổi thay từng ngày, những người thợ nơi đây vẫn lặng lẽ giữ nghề, giữ làng, để mỗi mùa xuân về, tiếng đục, tiếng đẽo lại ngân vang, kể tiếp câu chuyện hàng trăm năm của một làng nghề chưa bao giờ ngừng sống.

Đỗ Minh