Giữ 'lửa' gia phong từ di sản

Mạch nguồn gia phong trên đất cổ

Cốt cách của vùng đất Cổ Hiền (xã Trường Ninh) được bồi đắp từ ngã ba sông nơi dòng Kiến Giang hòa vào sông Nhật Lệ. Phía Tây có núi Thần Đinh, núi Đầu Mâu sừng sững trâm anh; phía Đông ngút ngàn cồn cát trắng tựa dải lụa mềm. Thế đất “sơn lưu thủy tụ” ấy không chỉ chứa đựng tầm vóc chiến lược về quân sự, chính trị mà từ hơn 5 thế kỷ trước đã trở thành nơi dừng chân, lập nghiệp của bao thế hệ tiền nhân.

Theo gia phả dòng họ Trương Đình, vào thế kỷ XV, khi vua Lê mở rộng biên ải về phương Nam, Thủy Tổ Trương Đình Tán (húy Cường), một người con xứ Thượng Phúc (Long Biên, thuộc vùng ven Thăng Long) cùng các vị tổ họ Lê, họ Nguyễn mang tấm lòng “trung quân ái quốc” dẫn theo quân sĩ vượt ngàn dặm trường vào đóng giữ nơi đây. Từ những mái nhà tranh tre nứa lá thô sơ ban đầu, ba dòng họ lớn Trương, Lê, Nguyễn đã cùng nhau khai phá, đặt nền móng dựng xây nên làng Cổ Hiền hiền hòa, trù phú.

Nhà thờ họ Nguyễn ở thôn Cổ Hiền, xã Trường Ninh (thuộc Khu vực Sở Chỉ huy cơ bản của Bộ Tư lệnh 559) - Ảnh: L.C

Thượng võ, hiếu học và sự đỗ đạt cũng bắt nguồn từ chính “ngọn lửa” gia phong ấy. Qua hơn 500 năm dâu bể, trải từ đời thứ nhất đến đời thứ 12, dù từng có giai đoạn “ba đời độc đinh”, con cháu họ Trương vẫn chăm lo học hành, khoa bảng rạng rỡ. Dòng họ đã đóng góp cho triều đình 15 vị tiến sĩ, cử nhân, tú tài văn võ giữ nhiều chức tước, hàm vị trong phủ, triều.

Nổi bật là ông Trương Đình Trinh, mới 18 tuổi đã đỗ 3 khoa tú tài; hay ông Trương Đình Hòe, đỗ 4 khoa tú tài, dưới thời vua Tự Đức được bổ nhiệm làm Hàn lâm viện Tu soạn, trực tiếp giảng dạy cho các Hoàng thân. Tiếp nối mạch nguồn ấy, ngày nay hậu duệ dòng họ Trương Đình đã phát triển lên hàng nghìn nhân khẩu, rải khắp các mặt trận quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa. Trong đó có hàng trăm cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ, nhiều sĩ quan cao cấp, tiêu biểu như Trung tướng Trương Đình Thanh.

Cùng với họ Trương, dòng họ Nguyễn, họ Lê ở Cổ Hiền cũng là “đất học, đất danh nhân”, với nhiều thế hệ con cháu đỗ đạt thành tài làm rạng danh quê hương.

“Địa chỉ đỏ” giữa tọa độ lửa

Không chỉ rực rỡ bởi truyền thống khoa bảng, các nhà thờ họ ở Trường Ninh còn mang trong mình một sứ mệnh lịch sử hiếm có trong hai cuộc kháng chiến chống xâm lược của dân tộc.

Trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước, vùng đất này trở thành khu vực Sở chỉ huy cơ bản của Bộ Tư lệnh 559. Mặc cho bom đạn cày xới, với mục tiêu cao cả “tất cả vì độc lập, tự do của Tổ quốc”, Nhân dân và các dòng họ ở Cổ Hiền đã tự nguyện nhường không gian sinh hoạt tâm linh linh thiêng nhất của gia tộc cho bộ đội đóng quân.

Ông Nguyễn Tấn Lộc, nguyên Trưởng họ Nguyễn chia sẻ: "Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt nhất, nhà thờ họ Nguyễn đã được chọn làm điểm làm việc, sinh hoạt trực tiếp của Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên từ năm 1972-1973”.

Song song đó, nhà thờ họ Trương trở thành trạm tải ba, “mạch máu” bảo đảm thông tin liên lạc thông suốt phục vụ chỉ huy toàn chiến trường. Nhà thờ họ Lê cùng hội trường, nhà khách Bộ Tư lệnh 559 tạo thành một hệ thống căn cứ mật hoàn chỉnh. Nơi đây từng cất giữ hàng nghìn tài liệu bí mật, khí tài quân sự; đồng thời là nơi đón tiếp nhiều vị lãnh đạo cấp cao của Đảng, Nhà nước và các đoàn khách quốc tế đến thăm, làm việc trong những thời khắc lịch sử.

Tiếp nối mạch nguồn di sản

Chiến tranh lùi xa, những ngôi nhà thờ họ từng bị hư hại bởi bom đạn đã được con cháu gom góp, tu bổ lại.

Ông Trương Đình Điu, Trưởng họ Trương Đình cho biết, dù trải qua nhiều lần tôn tạo, nhờ sự hỗ trợ của các cấp, ngành và sự chung tay của dòng họ, ngôi nhà thờ có bề dày 527 năm tuổi vẫn giữ nguyên dáng vẻ thâm nghiêm, cổ kính.

Hằng năm, vào các ngày lễ trọng, dịp tảo mộ hay Tết đến xuân về, con cháu khắp mọi miền đất nước lại tụ hội về dưới mái nhà thờ. Nơi đây không đơn thuần là chốn thắp nén hương tri ân tiên tổ, mà đã trở thành không gian văn hóa, nơi những câu chuyện về nếp nhà, lòng hiếu kính và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được nhắc nhớ, trao truyền.

Để mạch nguồn gia phong trở thành động lực phát triển, các dòng họ tại Trường Ninh đều duy trì quỹ khuyến học hoạt động hiệu quả, kịp thời tuyên dương, hỗ trợ các em học sinh, sinh viên hiếu học vượt khó.

Theo Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Trường Ninh Lê Quang Thùy, việc các nhà thờ họ trở thành di tích lịch sử cấp Quốc gia đặc biệt là điều vô cùng hiếm gặp. Điều đó chứng minh truyền thống cách mạng kiên trung, sự hy sinh thầm lặng của Nhân dân và các dòng họ xã Trường Ninh đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Hiện nay, Đảng ủy xã Trường Ninh đã đưa việc bảo tồn, phát huy giá trị hệ thống di tích này vào nghị quyết chuyên đề. Xã định hướng, Nhân dân cùng thực hiện và các dòng họ chính là chủ thể giữ gìn. Đặc biệt, công tác giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ được lồng ghép vào kế hoạch năm học của các nhà trường trên địa bàn. Việc tổ chức cho học sinh tham quan, học tập ngoại khóa tại các “địa chỉ đỏ” ngay trên quê hương giúp các em hiểu rõ hơn về lịch sử, từ đó khơi dậy lòng tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm tiếp nối truyền thống cha anh.

Bằng việc gìn giữ lề lối gia phong, phát huy tinh thần đoàn kết và hiếu học, các dòng họ ở Trường Ninh đang tiếp tục biến những di sản vô giá của tổ tiên thành nội lực mạnh mẽ, chung tay xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.