Giữ lửa dân ca giữa nhịp sống hiện đại

Dân ca trong đời sống người Quảng Trị

Một buổi sinh hoạt thường kỳ của Câu lạc bộ (CLB) Dân ca sông Hiền (xã Vĩnh Hoàng) luôn đong đầy niềm vui và sự ấm áp. Ở đó, không còn ranh giới tuổi tác hay nỗi lo mưu sinh thường nhật, chỉ có những tâm hồn đồng điệu say sưa cùng đàn, cùng hát.

Những bàn tay vốn quen cày cuốc, nay nhịp nhàng gõ phách, gảy đàn, hòa giọng trong những làn điệu dân ca. Trong khoảnh khắc ấy, những mỏi mệt thường nhật dường như tan biến, nhường chỗ cho niềm tự hào và khát vọng giữ gìn di sản văn hóa quê hương.

Dân ca gắn liền với đời sống của người dân Quảng Trị - Ảnh: A.T

“Sau những lo toan mưu sinh thường nhật, được ngồi lại cùng các thành viên trong CLB say sưa đàn hát, tôi cảm thấy rất hạnh phúc. Nhớ những ngày đầu, ai cũng còn bỡ ngỡ với từng nhịp gõ phách, giọng hát còn phô, vậy mà giờ đây cứ đến lịch sinh hoạt là ai nấy đều háo hức. Cất lên làn điệu dân ca Quảng Trị, chúng tôi như được sống lại với ký ức, với tình quê đằm thắm. Tình yêu dân ca cứ thế thấm sâu, giúp chúng tôi quên đi mệt mỏi và càng thêm tự hào về vốn cổ mà cha ông đã để lại”, bà Nguyễn Thị Hồng Lựu, thành viên CLB Dân ca sông Hiền chia sẻ.

Với bao lớp người Quảng Trị, dân ca là loại hình văn hóa tinh thần gần gũi, mộc mạc và giản dị. Sống trên mảnh đất chịu nhiều thiên tai khắc nghiệt, khí hậu “chưa mưa đã thấm, chưa nắng đã hoen”, người dân mượn lời ca, tiếng hát để vơi bớt nỗi nhọc nhằn.

Suốt dòng chảy lịch sử, từ thuở cha ông khai thiên lập địa đến 2 cuộc kháng chiến trường kỳ, dân ca Bình Trị Thiên nói chung và Quảng Trị nói riêng trở thành món ăn tinh thần trong đời sống của nhân dân lao động, trở thành “vũ khí” tinh thần động viên quân và dân ta chiến đấu và chiến thắng kẻ thù.

Một buổi sinh hoạt thường kỳ của Câu lạc bộ Dân ca sông Hiền (xã Vĩnh Hoàng) - Ảnh: A.T

Ông Võ Xuân Trường, thành viên CLB Dân ca sông Hiền cho biết: “Từ xa xưa, làn điệu dân ca Quảng Trị đã gắn liền với đời sống của người dân quê mình như cơm ăn nước uống hằng ngày. Dù là lúc cày cấy hay những đêm trăng thanh hò hẹn, câu hò, điệu lý được cất lên, xua tan những nhọc nhằn của người lao động.

Trong những năm tháng gian lao kháng chiến, dân ca Quảng Trị không chỉ là món ăn tinh thần mà đã trở thành một “vũ khí” sắc bén. Dưới hầm địa đạo hay trên các trận địa hỏa lực, những câu hò, điệu lý cất lên như lời hối thúc tải đạn, tải lương, là tiếng lòng tiếp thêm sức mạnh cho chiến sĩ vững tay súng”.

Khi nói đến dân ca 2 miền Nam-Bắc Quảng Trị, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thanh Hồng, Chủ nhiệm CLB Dân ca sông Hiền cho rằng: “Dân ca Nam Quảng Trị và Bắc Quảng Trị đều giống nhau ở sự mộc mạc, tha thiết và gắn với đời sống mưu sinh trên sông nước, ruộng đồng. Tuy nhiên, nét riêng biệt lại nằm ở nhịp điệu và sắc thái thổ ngữ. Dân ca Bắc Quảng Trị tiêu biểu như Hò khoan Lệ Thủy mang nhịp điệu rộn ràng, khỏe khoắn, tính xướng-xô cộng đồng rất rõ nét. Trái lại, dân ca Nam Quảng Trị lại thiên về tính tự sự, êm đềm và sâu lắng với những câu hò, điệu lý như một lời thủ thỉ, tâm tình gửi gắm trọn vẹn nỗi niềm của người dân”.

Lan tỏa tình yêu dân ca

Nhằm khơi dậy niềm đam mê và đưa dân ca đến gần hơn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng, vừa qua, Trung tâm Văn hóa-Điện ảnh tỉnh phối hợp với Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Nam Đông Hà tổ chức lớp tập huấn “Truyền dạy dân ca Bình Trị Thiên” cho các học viên là những hạt nhân văn nghệ đến từ các tổ dân phố trên địa bàn phường, với nhiều độ tuổi khác nhau và có chung niềm đam mê với dân ca.

Lớp tập huấn “Truyền dạy dân ca Bình Trị Thiên” ở phường Nam Đông Hà - Ảnh: A.T

Dưới sự truyền dạy của cán bộ chuyên môn đến từ Trung tâm Văn hóa-Điện ảnh tỉnh, không gian lớp học trở nên ấm cúng và rộn ràng với những điệu hò giã gạo, hò khoan Lệ Thủy, hò mái nhì, hò mái đẩy cho đến các điệu lý mộc mạc, ngọt ngào. Tại lớp tập huấn, các học viên được học cách lấy hơi, nhả chữ, đến những kỹ thuật luyến láy, buông lơi-vốn là “linh hồn” tạo nên sự đằm thắm, sâu lắng đặc trưng của dân ca Bình Trị Thiên.

Bà Phan Thị Thúy Hòa, học viên đến từ phường Nam Đông Hà xúc động nói: “Tôi rất phấn khởi khi được tham gia lớp tập huấn dân ca Bình Trị Thiên. Khóa học đã giúp chúng tôi thêm hiểu, thêm yêu và tự tin truyền dạy lại những làn điệu truyền thống cho thế hệ sau, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa quê nhà”.

Hành trình giữ lửa và lan tỏa các làn điệu dân ca Quảng Trị đang được tiếp nối bởi những thế hệ măng non dưới mái trường mang tên Bác-Trường tiểu học Nguyễn Tất Thành, phường Đông Hà. Nhiều năm qua, trong những giờ hoạt động ngoại khóa, các em học sinh trong CLB dân ca cùng cô giáo âm nhạc Trần Thị Diễm Lệ say sưa tập luyện theo từng nhịp phách, câu hò đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Từng thanh âm trong trẻo ấy đã làm rộn ràng không gian sân trường và thắp lên ngọn lửa tình yêu âm nhạc truyền thống của cha ông.

“Em rất vui và hào hứng mỗi khi đến giờ học hát dân ca. Trước đây, em chỉ thường nghe ông bà hát, nhưng khi tự mình cất lên những giai điệu quê hương, em thấy rất tự hào. Học dân ca giúp chúng em vơi đi căng thẳng sau những giờ học văn hóa, đồng thời thêm yêu những làn điệu mộc mạc của quê hương Quảng Trị”, em Nguyễn Tùng Lâm, học sinh Trường tiểu học Nguyễn Tất Thành (phường Đông Hà) chia sẻ.

Buổi ngoại khóa học hát dân ca của Trường tiểu học Nguyễn Tất Thành (phường Đông Hà) - Ảnh: A.T

Cô giáo Trần Thị Diễm Lệ, giáo viên âm nhạc Trường tiểu học Nguyễn Tất Thành cho biết: “Đưa dân ca vào trường học không chỉ đơn thuần là dạy cho các em biết hát một vài câu hò, điệu lý, mà chính là gieo vào tâm hồn các em tình yêu quê hương, đất nước. Ban đầu có thể còn bỡ ngỡ với lối luyến láy, nhưng khi hiểu được ý nghĩa sâu xa đằng sau mỗi lời ca, các em lại rất hào hứng đón nhận. Nhà trường luôn nỗ lực lồng ghép dân ca vào các giờ âm nhạc, hoạt động ngoại khóa để di sản quê hương trở thành một phần quen thuộc, tự nhiên trong hành trang lớn lên của học sinh”.

Mỗi giờ học hát dân ca, không chỉ là hoạt động ngoại khóa mà còn là hành trình giúp cô và trò cùng nhau trở về nguồn cội. Không chỉ học hát, học sinh còn được tham gia vào quá trình sáng tác, “đặt lời mới” cho các làn điệu dân ca dựa trên chính cuộc sống hằng ngày của mình.

Anh Đỗ Minh Kỳ, thành viên CLB Dân ca Quảng Trị cho rằng: “Muốn giữ gìn và phát triển dân ca trong cuộc sống hiện đại thì vai trò của các nghệ nhân cũng như người truyền dạy rất quan trọng. Bằng tình yêu tha thiết, họ không chỉ gìn giữ vốn cổ mà còn làm mới, đưa dân ca vào đời sống đương đại, từ không gian sinh hoạt cộng đồng cho đến học đường, giúp lớp trẻ nhận ra cái hay, cái đẹp để cùng chung tay giữ gìn mạch nguồn di sản của cha ông”.

Những câu hát dân ca vẫn bền bỉ neo đậu trong dòng chảy cuộc sống hiện đại, như chính dòng sông quê âm thầm đổ ra biển lớn, vẫn mang theo linh hồn, cốt cách đất và người Quảng Trị.