Giữ lửa bếp nhà, gìn giữ bản sắc văn hóa Tày

Bếp lửa giữ âm dương hòa hợp trong ngôi nhà

Trong quan niệm của đồng bào Tày, bếp lửa không chỉ phục vụ đời sống sinh hoạt mà còn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh. Người Tày coi bếp lửa là nơi hiện diện của thần lửa - vị thần mang đến hơi ấm, sự bình an, hạnh phúc và may mắn cho gia đình. Bởi vậy, ngọn lửa trong bếp được gìn giữ thường xuyên, gắn với niềm tin về sự thuận hòa, đủ đầy và phát triển.

Theo phong tục, khi dựng xong một ngôi nhà mới, việc đầu tiên là làm lễ rước thần lửa vào nhà. Trong gian bếp luôn có một khúc củi lớn gọi là “pỏ phầy” (bố lửa). Khúc củi này được duy trì liên tục, hết khúc này lại nối sang khúc khác để giữ than hồng. Khi nhóm bếp, chỉ cần cời than từ “bố lửa”, thêm củi là ngọn lửa lại bùng lên.

Bà Nông Thị Sỏi, xóm Hợp Nhất, xã Lý Quốc chia sẻ: Ngày trước, ông bà, bố mẹ tôi đều dặn bếp phải luôn có lửa, không được để nguội lạnh. Bếp không chỉ để nấu cơm, đun nước mà còn là nơi giữ hơi ấm cho cả nhà. Những ngày rét, mọi người quây quần bên bếp, người già sưởi ấm, trẻ con chơi đùa, người lớn làm việc. Giữ bếp cũng là giữ nếp nhà.

Ngôi nhà sàn cũng được nhìn nhận như một chỉnh thể có sự tương hỗ giữa các yếu tố âm - dương. Nếu ngôi nhà tượng trưng cho người đàn ông với sự vững chãi, chắc chắn, là chỗ dựa của gia đình thì bếp lửa được ví như hình ảnh người phụ nữ - người giữ hơi ấm, chăm lo đời sống và kết nối các thành viên.

Bà Hoàng Thị Lưu, xóm Bình Minh, xã Minh Tâm cho biết: Bếp là nơi người phụ nữ gắn bó nhiều nhất. Từ sáng sớm đã nhóm bếp nấu cơm, đun nước; chiều tối chuẩn bị bữa ăn cho cả nhà. Khi làm việc xong, mọi người ngồi bên bếp nói chuyện, trẻ con học bài, người già kể chuyện ngày trước. Có việc gì trong nhà cũng thường bắt đầu hoặc kết thúc bên bếp.

Bếp lửa trong văn hóa người Tày mang đến sự ấm áp, hạnh phúc, may mắn, phát đạt nên không bao giờ để lửa tắt.

Giữ nhiệt cho sự no ấm

Trong ngôi nhà sàn của đồng bào Tày, bếp lửa còn gắn với việc bảo quản lương thực, thực phẩm và tích trữ những sản vật phục vụ đời sống gia đình. Trên bếp thường có một chiếc chõng tre gọi là “xá”, dùng để hong khô và cất giữ các vật dụng, nông sản.

Trên “xá” có khi là những mẻ cá suối, lạp sườn, khi là măng khô, hạt giống, củ khoai... Hơi nóng và khói bếp giúp thực phẩm được hong khô, hạn chế ẩm mốc, bảo quản được lâu hơn qua những ngày mưa rét. Từ những sản vật quen thuộc ấy, bếp lửa trở thành nơi lưu giữ thành quả lao động và chuẩn bị nguồn thực phẩm cho gia đình.

Nhất là vào mùa đông, bếp lửa trở thành không gian sinh hoạt quen thuộc của mỗi gia đình. Bên bếp, đàn ông vừa sưởi ấm vừa đan lát, sửa sang nông cụ; phụ nữ tranh thủ thêu thùa, khâu vá. Người già hong đôi tay bên than hồng, trẻ nhỏ quây quần vùi sắn, củ khoai trong tro ấm.

Từ ngọn lửa được gìn giữ qua ngày tháng, những sản vật của núi rừng, đồng ruộng được lưu giữ để sử dụng khi cần thiết. Bếp lửa vì thế không chỉ nuôi bữa ăn hằng ngày mà còn gắn với cách người Tày “tích cốc phòng cơ”, biết chắt chiu thành quả lao động, chủ động nguồn lương thực, thực phẩm cho gia đình.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của đời sống, bếp gas, bếp điện và các thiết bị hiện đại dần thay thế bếp củi trong nhiều gia đình. Bếp truyền thống không còn đỏ lửa suốt ngày như trước, những buổi quây quần bên bếp cũng thưa hơn. 

Tuy nhiên, sự thay đổi ấy không đồng nghĩa với việc những giá trị văn hóa của bếp lửa mất đi, điều quan trọng không nhất thiết là gia đình nào cũng phải giữ một bếp lửa cháy suốt ngày, mà là phải hiểu được ý nghĩa của nó. Đó là nơi gắn kết các thành viên, là biểu tượng của sự ấm no, thuận hòa và một phần ký ức, văn hóa của người Tày. Nếu con cháu hiểu được giá trị ấy thì dù cách giữ lửa có thay đổi, "lửa" trong mỗi gia đình vẫn được tiếp nối. Đó là hơi ấm gia đình, sự vun vén, chắt chiu, sự gắn kết giữa các thế hệ và niềm mong ước về cuộc sống bình an, no ấm.

Giữ lửa bếp nhà, vì thế, không chỉ là giữ một phong tục. Đó còn là giữ nếp nhà, giữ ký ức cộng đồng và góp phần gìn giữ mạch nguồn bản sắc văn hóa Tày trong đời sống hôm nay.