Giữ hồn làng cổ

Trải nghiệm hát Xoan tại Đình Hùng Lô.

Dấu xưa làng cổ

Hùng Lô nằm bên dòng sông Lô, nơi mặt nước mỗi sớm còn giữ vẻ trầm mặc của một vùng đất từng được xem là địa hạt kinh đô Văn Lang. Qua nhiều lớp thời gian, từ Khả Lãm Trang, An Lão, Kẻ Xốm đến xã Hùng Lô sau Cách mạng Tháng Tám, tên gọi có thể đổi thay, nhưng ký ức về một miền địa linh thì chưa bao giờ phai nhạt. Người làng vẫn truyền nhau câu chuyện: Trong một lần du ngoạn, Vua Hùng đã dừng chân nơi đây, thấy đất đai trù phú, cây cối tốt tươi, khí thiêng bốc lên từ lòng đất, nên cho dựng miếu thờ để đời sau ghi nhớ. Câu chuyện ấy không nằm trong chính sử, nhưng lại neo bền bỉ trong đời sống cộng đồng như dòng sông Lô ngày ngày lặng lẽ chảy qua làng.

Trung tâm của ký ức ấy là Đình Hùng Lô - ngôi đình cổ được dựng từ thời vua Lê Hy Tông, quay mặt về Nghĩa Lĩnh. Mái đình rêu phong, dáng vóc bề thế, hệ thống kiến trúc và đồ thờ cổ lưu giữ dấu ấn của nhiều thế kỷ. Qua bao biến thiên, đình vẫn là điểm tựa tinh thần của cộng đồng. Đầu năm 2022, Lễ hội truyền thống Đình Hùng Lô được xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - một sự ghi nhận chính thức cho những gì người làng đã lặng lẽ gìn giữ từ đời này sang đời khác.

Một góc quần thể Đình Hùng Lô.

Mỗi năm, làng Xốm mở hội hai lần: Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba Âm lịch và lễ tiệc Thánh hóa ngày 12 tháng Chín. Nhưng lớn nhất vẫn là lễ rước kiệu dâng lễ vật về Đền Hùng trong dịp Giỗ Tổ. Hơn 200 nam trung trong trang phục chỉnh tề, mang theo biểu tượng vũ khí, tạo thành đoàn rước dài, trống giong cờ mở, tiền hô hậu ủng vang khắp vùng. Đó không phải là sự phô diễn hình thức, mà là cách cộng đồng thể hiện sự trân trọng đối với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương - một tín ngưỡng đã ăn sâu vào căn cốt người Việt.

Dấu xưa ở Hùng Lô không chỉ nằm trong đình làng hay lễ hội. Trên mảnh đất này, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều hiện vật thuộc thời kỳ đồ đá, đồ đồng: Cuốc đá, rìu đá, mũi tên đồng, búa đồng... Những mảnh ghép lặng lẽ cho thấy dấu chân người Việt cổ từng in đậm nơi đây. Rõ hơn cả, dấu xưa hiện diện trong đời sống thường nhật của gần 2.000 hộ dân với hơn 6.000 nhân khẩu - nơi còn khoảng 50 ngôi nhà gỗ cổ trên 100 năm tuổi, bếp lửa vẫn đỏ, sân nhà vẫn phơi thóc và những câu chuyện cũ vẫn được kể bằng giọng đều đều, chậm rãi.

Theo đồng chí Nguyễn Đức Khánh - Phó Bí thư Đảng ủy phường Vân Phú, chính việc gìn giữ đình làng, lễ hội, nhà cổ và các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống đã tạo nền tảng quan trọng để Hùng Lô phát triển du lịch cộng đồng bởi “Giữ được hồn làng thì mới có điểm tựa để mở hướng đi mới, để du khách đến không chỉ xem, mà còn ở lại, trải nghiệm và quay trở lại”.

Đến Hùng Lô, người ta không có cảm giác bước vào một không gian trưng bày quá khứ. Dấu xưa ở đây không nằm im trong di tích, mà thở cùng đời sống hôm nay - trong nhịp trống hội, trong tiếng hát Xoan, trong dáng đi chậm rãi của người làng giữa phố xá đang ngày một mở rộng.

Từ di sản làng cổ đến sinh kế bền vững

Lợi thế đất ven đô, giao thương thuận lợi khiến người Kẻ Xốm sớm hình thành phong cách năng động. Họ không khép mình trong vỏ bọc làng cổ, mà chủ động tìm đường đi mới từ chính những giá trị cũ. Những nghề truyền thống như làm bánh đa, bánh đúc, bánh chưng, bánh gai, mì miến, kẹo lạc, kẹo vừng... được duy trì không chỉ để giữ nghề, mà từng bước trở thành hàng hóa có chỗ đứng trên thị trường.

Tiêu biểu là mô hình làng nghề chế biến nông sản thực phẩm, với hạt nhân là HTX Mì gạo Hùng Lô - thương hiệu “mì gạo sạch, sinh ra từ làng”. Giai đoạn 2023 - 2025, mỗi năm HTX sản xuất và tiêu thụ khoảng 1.000 - 1.100 tấn mì, doanh thu đạt 25 - 27 tỷ đồng. Gần 250 thành viên tham gia sản xuất, người lao động có việc làm thường xuyên với thu nhập bình quân từ 6,8 - 7,2 triệu đồng/người/tháng. Những con số ấy cho thấy làng cổ đang tạo sinh kế bền vững từ chính di sản cha ông để lại.

Song song với làng nghề, Hùng Lô phát triển nông nghiệp đô thị, cận đô thị và các mô hình nông nghiệp trải nghiệm như cá lồng, dưa lưới, thanh long. Những bãi bồi ven sông Lô không bị bỏ quên trong quá trình đô thị hóa, mà được tổ chức lại để vừa sản xuất, vừa trở thành không gian trải nghiệm cho du khách. Cuối năm 2022, một số sản phẩm của địa phương đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh - dấu mốc cho thấy hướng đi này đang dần có quả ngọt.

Từ nền tảng ấy, du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm ở Hùng Lô tăng trưởng khá rõ. Từ đầu năm 2025 đến nay, các điểm du lịch trên địa bàn đón gần 200 đoàn khách với hơn 10.000 lượt người. Riêng điểm du lịch văn hóa cộng đồng Hùng Lô đón 182 đoàn, trên 8.000 lượt khách, trong đó có 37 đoàn khách quốc tế với khoảng 500 lượt người. Những con số chưa lớn, nhưng đủ để thấy sức hút của một không gian làng cổ còn nguyên vẹn - nơi du khách không chỉ đến xem, mà còn ở lại, ăn cùng, làm cùng và nghe làng kể chuyện bằng chính đời sống của mình.

HTX mì gạo Hùng Lô hoạt động hiệu quả, tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương.

Phó Bí thư Đảng ủy phường Vân Phú Nguyễn Đức Khánh khẳng định: "Phát triển du lịch phải bắt đầu từ chính người dân. Khi người dân thấy được lợi ích, họ sẽ tự giác giữ gìn và làm giàu thêm giá trị văn hóa của làng. Chúng tôi xác định không chạy theo số lượng, mà chú trọng chiều sâu trải nghiệm nên sẽ tập trung tuyên truyền, quảng bá, tạo điều kiện thu hút đầu tư vào các loại hình du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng; đồng thời nâng cao nhận thức của người dân trong việc gìn giữ lễ hội rước kiệu, hát Xoan làng cổ, trò chơi dân gian, kết hợp với trải nghiệm làng nghề, tham quan nhà cổ và thưởng thức ẩm thực địa phương".

Hùng Lô hôm nay, làng đã hòa vào phố, phố len vào làng. Nhưng những nền nếp cũ vẫn được giữ gìn một cách tự nhiên. Kinh tế phát triển không làm mất đi sự thuần hậu trong cách sống, cách ứng xử của người dân. Chính sự dung hòa ấy tạo nên sức hấp dẫn bền bỉ cho Hùng Lô - một làng cổ không đứng ngoài dòng chảy hiện đại, nhưng cũng không để mình bị cuốn trôi khỏi cội nguồn.

Hương Giang