Giữ cho quan họ mãi xanh

Đặc sắc canh hát đêm Rằm

Di sản dân ca quan họ Bắc Ninh từ lâu đã trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng nghĩa tình, gắn kết cộng đồng và bồi đắp cốt cách văn hóa Kinh Bắc. Phường Võ Cường hiện có 7 làng quan họ gốc gồm: Hòa Đình, Bồ Sơn, Khả Lễ, Xuân Ổ, Dương Ổ, Đào Xá, Châm Khê cùng 2 làng quan họ thực hành được UBND tỉnh công nhận. Từ nền tảng ấy, nhiều hoạt động thiết thực được triển khai nhằm hiện thực hóa cam kết với UNESCO về bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Chương trình giao lưu "Canh hát quan họ đêm Rằm" được tổ chức hằng quý với sự tham gia của các câu lạc bộ quan họ trên địa bàn phường Võ Cường.

Từ tháng 8/2025, UBND phường Võ Cường giao Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công của phường chủ trì tổ chức chương trình giao lưu "Canh hát quan họ đêm Rằm" nhằm mở rộng không gian giao lưu diễn xướng di sản trong cộng đồng. Mỗi canh hát là một cuộc hội ngộ của những sắc màu quan họ.

Các liền anh, liền chị có cơ hội phô diễn các giọng lề lối, giọng lẻ, giọng vặt, giọng giã bạn cùng phong cách chơi quan họ đặc trưng riêng có của mỗi làng, dệt nên bức tranh đa sắc của di sản. Ngoài giao lưu ca hát, các nghệ nhân còn kiên trì trao truyền lề lối ứng xử, "lời ăn nết ở" và đạo lý nghĩa tình - những giá trị đặc sắc đã làm nên sức sống bền bỉ của dân ca quan họ Bắc Ninh qua bao thế hệ.

Theo ông Trần Văn Quyến, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Hòa Đình, chương trình "Canh hát quan họ đêm Rằm" là một cách làm sáng tạo, có ý nghĩa thiết thực, tạo không gian diễn xướng cho những người yêu say quan họ được gặp gỡ, giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm gìn giữ di sản. Điều quý nhất là sau mỗi canh hát, tình yêu quan họ lại được lan tỏa đến nhiều người, nhất là thế hệ trẻ, từ đó khuyến khích cộng đồng cùng chung tay bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

Từ năm 2026, chương trình được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, thay vì tổ chức hằng tháng, phường tổ chức mỗi quý một canh vào đêm Rằm của tháng giữa quý. Bà Nguyễn Thị Thương, Phó Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Võ Cường cho biết: Việc điều chỉnh tần suất tổ chức chương trình giao lưu "Canh hát quan họ đêm Rằm" giúp các câu lạc bộ có thêm thời gian chuẩn bị kỹ lưỡng, nâng cao chất lượng chương trình. Nội dung mỗi canh hát được xây dựng hài hòa, đan xen các tiết mục quan họ cổ và quan họ sân khấu để vừa giữ gìn giá trị truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu thưởng thức của đông đảo công chúng.

Mỗi chương trình quy tụ 5 câu lạc bộ trên địa bàn tham gia theo hình thức luân phiên. Địa điểm tổ chức cũng được lựa chọn linh hoạt tại nhà chứa quan họ, đình làng hoặc nhà văn hóa nhằm tạo điều kiện cho các câu lạc bộ cùng có cơ hội tham gia đăng cai và giao lưu, góp phần lan tỏa tình yêu quan họ, khơi dậy ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng. Mỗi đêm Rằm, những câu hát ngọt mượt, thiết tha, dùng dằng thương nhớ vang ngân đã trở thành minh chứng sinh động cho sức sống trường tồn của di sản luôn được cộng đồng trân trọng gìn giữ bằng tình yêu, trách nhiệm và niềm tự hào.

Cộng đồng nuôi dưỡng di sản

Hiện nay, phường Võ Cường có gần 500 liền anh, liền chị ở nhiều lứa tuổi tham gia sinh hoạt thường xuyên tại 10 câu lạc bộ quan họ. Nổi bật trong đó là Câu lạc bộ Quan họ Bồ Sơn với hơn 100 liền anh, liền chị; Câu lạc bộ Quan họ Hòa Đình từng có 11 cặp liền anh, liền chị đoạt giải Nhất tại Hội thi đối đáp Quan họ đầu xuân. Các làng quan họ gốc Đào Xá, Châm Khê, Khả Lễ, Xuân Ổ, Dương Ổ cũng là những đơn vị tích cực sưu tầm tư liệu, phục dựng làn điệu cổ, tham gia các liên hoan, hội diễn và mở lớp truyền dạy cho thiếu nhi, góp phần làm giàu thêm đời sống văn hóa cộng đồng.

Phường Võ Cường có gần 500 liền anh, liền chị ở nhiều lứa tuổi tham gia sinh hoạt thường xuyên tại 10 câu lạc bộ quan họ. Nổi bật trong đó là Câu lạc bộ Quan họ Bồ Sơn với hơn 100 liền anh, liền chị; Câu lạc bộ Quan họ Hòa Đình từng có hơn 10 lần đoạt giải Nhất tại Hội thi đối đáp Quan họ đầu xuân. Các làng quan họ gốc Đào Xá, Châm Khê, Khả Lễ, Xuân Ổ, Dương Ổ cũng là những đơn vị tích cực sưu tầm tư liệu, phục dựng làn điệu cổ, tham gia các liên hoan, hội diễn và mở lớp truyền dạy cho thiếu nhi, góp phần làm giàu thêm đời sống văn hóa cộng đồng.

Mỗi câu lạc bộ, mỗi làng quan họ đều có cách gìn giữ di sản riêng nhưng cùng chung một mục tiêu là giữ cho câu quan họ tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay. Đặc biệt, công tác truyền dạy di sản luôn được các câu lạc bộ đặt ở vị trí trung tâm.

Liền chị Nguyễn Thị Hoa, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ Bồ Sơn chia sẻ: "Bồ Sơn là làng quan họ gốc có nhiều thế hệ liền anh, liền chị đạt trình độ "đặt câu, bẻ giọng". Câu lạc bộ Quan họ Bồ Sơn được thành lập từ năm 1960, ban đầu chỉ có 10 thành viên đến nay đã quy tụ hơn 100 liền anh, liền chị tuổi từ 25 đến ngoài 90 tham gia sinh hoạt thường xuyên, trong đó có 15 nghệ nhân được vinh danh. Đều đặn hằng tuần, câu lạc bộ duy trì 4 lớp quan họ (1 lớp 150 câu cổ; 2 lớp 50 câu và 1 lớp quan họ măng non). Trong quá trình truyền dạy, ngoài kỹ thuật ca hát, chúng tôi chú trọng gìn giữ lề lối ứng xử, phong cách chơi quan họ và những giá trị văn hóa truyền thống. Mong muốn lớn nhất là ngày càng có nhiều người trẻ yêu, hiểu và sẵn sàng tiếp nối di sản của quê hương".

Duy trì sinh hoạt và truyền dạy trong cộng đồng, các câu lạc bộ còn tích cực tham gia biểu diễn, giao lưu, quảng bá di sản trong và ngoài tỉnh; phối hợp với các nhà trường tổ chức giới thiệu về vẻ đẹp cùng những giá trị nhân văn kết tinh trong di sản quan họ; hướng dẫn học sinh thực hành hát đối đáp, tìm hiểu tục kết chạ, tục mời trầu, cách xưng hô và văn hóa ứng xử của người quan họ. Qua đó, từng bước hình thành lớp kế cận vừa thành thục làn điệu, vừa am hiểu lề lối của nghề chơi.

Dân ca quan họ thấm sâu vào đời sống người dân Kinh Bắc và vẫn đang được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ở Võ Cường, tình yêu di sản của cộng đồng cùng sự đồng hành của chính quyền bằng những việc làm thiết thực không chỉ góp phần thực hiện cam kết với UNESCO trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản, mà còn khẳng định sức sống mới của di sản trong đời sống hôm nay. Chính từ những nỗ lực bền bỉ ấy, di sản quan họ sẽ mãi xanh, tiếp tục lan tỏa những giá trị nhân văn, bồi đắp bản sắc văn hóa và trở thành nguồn sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của quê hương.

Thuận Thảo