Giữ ao làng - Giữ 'mảnh hồn quê'

Ao cá Bác Hồ ở thôn Phúc Lộc, xã Hoằng Lộc. Ảnh: CTV

Đất Thiệu Hợp cũ (nay là xã Thiệu Quang) là vùng trũng nằm cuối huyện Thiệu Hóa cũ về phía Đông Nam, nơi tiếp giáp của hai con sông lớn là sông Mã và sông Chu. Xã có sông Mậu Khê chảy qua, chia tách địa bàn thành bên tả và hữu. Vì là vùng trũng nên nơi đây có nhiều ao, hồ tự nhiên phân bố ở các làng. Trước những năm 90 của thế kỷ trước, các ao hồ này chủ yếu do UBND xã hoặc HTX quản lý. Mỗi ao làng là một chứng nhân lịch sử của quê hương, lưu giữ ký ức của bao thế hệ. Không chỉ điều hòa không khí, tiêu thoát nước, ao làng còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, gắn với tuổi thơ và đời sống của người dân.

Chuyển sang giai đoạn từ năm 1990 đến khoảng năm 2005, hầu hết các ao, hồ trên địa bàn xã được chuyển đổi mục đích sử dụng, bị thay thế dần bởi những khu dân cư. Thực trạng san lấp ao hồ ở vùng đất này cũng là thực trạng chung ở nhiều địa phương những năm trước đây. Sự phát triển của đời sống và sức ép đô thị hóa khiến nhiều ao làng bị san lấp, nhường chỗ cho nhà ở, công trình dân sinh.Có ao bị lấp đi vì lo ngại ô nhiễm, vì an toàn cho trẻ nhỏ, hoặc đơn giản là để mở rộng quỹ đất làm nhà, trồng cây. Cứ thế theo thời gian, số lượng ao, hồ ở khu vực nông thôn giảm đi nhanh chóng.

Đứng trước thực tế ao, hồ đang dần bị “xóa sổ”, nhiều xã đã quan tâm giữ gìn, cải tạo để giữ lại “mảnh hồn quê” còn sót lại như một tài sản quý của cộng đồng. Tại xã Hoằng Lộc, trong hành trình XDNTM nâng cao, kiểu mẫu, việc giữ gìn và phát huy “hồn làng” được cụ thể hóa bằng những việc làm thiết thực, trong đó có việc cải tạo, nâng cấp các ao làng. Tiêu biểu như ao cá Bác Hồ ở thôn Phúc Lộc được đầu tư hơn 4 tỷ đồng để nạo vét, cải tạo trên diện tích gần 10.000m2 với bờ kè kiên cố, đường dạo, cây xanh, điện sáng và cây cầu trắng làm điểm nhấn cảnh quan. Đến nay, sau gần 5 năm đầu tư xây dựng, cây xanh đã bén rễ, phát triển xanh tốt, khu vực ao cá Bác Hồ trở thành điểm nhấn ấn tượng của làng quê. Không chỉ vậy, phía trong các khu dân cư thôn Phúc Lộc, Đình Bảng..., những ao làng còn lại cũng được “hồi sinh” bằng chính sự chung tay của cộng đồng. Nhiều ao được cải tạo, chỉnh trang cảnh quan, dọn dẹp vệ sinh môi trường. Những hàng dừa cũ được giữ lại, đồng thời trồng bổ sung nhiều cây xanh tạo bóng mát quanh ao.

"Trước nhà có ao, không khí mùa hè cũng trong lành hơn. Khu vực quanh ao còn trở thành công viên mini, bà con có chỗ đi lại tập thể dục, trò chuyện, câu cá, vừa vui, vừa mát, làng quê mình cũng vì thế mà khang trang, đáng sống hơn”, bà Nguyễn Thị Tình, người dân thôn Phúc Lộc, chia sẻ.

Tại xã Hoằng Giang – vùng đất ven sông Mã, xưa kia cũng có rất nhiều ao. Song, theo thời gian, sự phát triển của đời sống xã hội làm cho số lượng ao làng dần bị thu hẹp. Tuy nhiên, những ao còn sót lại ở địa bàn các thôn như Quỳ Chử, Phúc Tiến, Đức Tiến... đều được quan tâm cải tạo bằng nguồn kinh phí xã hội hóa. Việc cải tạo ao tùy vào điều kiện thực tế từng thôn, song cơ bản là được xây kè, dựng lan can vững chắc để bảo vệ. Ao được giao cho các thôn trực tiếp quản lý. Nhiều gia đình trong xã đã ủng hộ, góp công sức, tiền mua ghế đá, trồng cây xanh xung quanh để tạo cảnh quan. Từ đó, khu vực xung quanh ao làng trở thành điểm lý tưởng để người dân dừng chân gặp gỡ, trò chuyện, nghỉ ngơi trong những ngày hè oi ả.

Theo Luật Tài nguyên nước, các hồ, ao có giá trị về điều hòa nguồn nước, cảnh quan, môi trường và văn hóa phải được quản lý, bảo vệ, không được san lấp. Năm 2022, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định 3802/QĐ-UBND, ngày 4/11/2022, phê duyệt và công bố danh mục 1.400 hồ, ao, đầm, phá không được san lấp trên địa bàn tỉnh. Tại Kỳ họp thứ tư, HĐND tỉnh khóa XIX cũng đã ban hành nghị quyết thông qua danh sách 15 hồ, ao, đầm điều chỉnh đưa ra khỏi danh mục vì liên quan đến quy hoạch phục vụ mục đích công cộng.

Những quyết sách đó cho thấy quan điểm nhất quán của tỉnh: bảo vệ ao, hồ không chỉ là bảo vệ tài nguyên nước và môi trường sinh thái, mà còn gìn giữ không gian văn hóa, ký ức cộng đồng và nền tảng phát triển bền vững của mỗi làng quê. Bởi vậy, mỗi ao làng còn được giữ lại hôm nay không chỉ góp phần điều hòa môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu mà còn lưu giữ bản sắc và ký ức của mỗi vùng quê. Giữ ao làng cũng chính là giữ lại “mảnh hồn quê”, để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Việt Hương