Gìn giữ lề lối quan họ qua canh hát giao duyên

Các liền anh, liền chị tụ hội về chùa Linh Ẩn (xã Nam Ban Lâm Hà)

Vẻ đẹp canh hát quan họ

Đây là lần đầu những câu lạc bộ (CLB) dân ca quan họ trên quê mới Lâm Đồng phục dựng lại một canh hát theo lề lối cổ. Không sân khấu hóa, không tiếng đàn, tiếng sáo phụ họa, các liền anh, liền chị đối đáp bằng chính giọng hát của mình. Từ lời mời nước, mời trầu đến những chặng hát giao duyên rồi giã bạn, mỗi phần đều có trình tự, có sự tương ứng trong lời ca và quan trọng hơn cả là sự gửi gắm tình cảm giữa người hát với người nghe.

Canh hát mở đầu bằng “Mời nước mời trầu”, như một lời chào tao nhã của người quan họ. Câu ca “Khách đến chơi nhà” với ý tình “Người về giao kết đan thanh/Lòng trong như nước, nghĩa tình như son” tạo nên không khí thân tình, gần gũi. Sau đó, những lời hát giao duyên nối tiếp nhau, bên nữ cất lời, bên nam tìm ý, tìm câu để đối lại. “Hôm nay sum họp trúc mai/Tình trong một khắc nghĩa dài trăm năm”, rồi bên nam đáp lời bằng “Hôm nay gặp mặt giao hòa/Nguyệt sinh nhật lão giăng già se duyên”.

Không gian tĩnh lặng của chốn thiền môn phù hợp với canh hát quan họ.

Cái hay của quan họ nằm ở chỗ người hát không chỉ thuộc lời mà còn phải hiểu ý, nắm được mạch cảm xúc và biết cách ứng đối. Bên hỏi hát bài gì, nói về chủ đề nào, bên kia tìm một làn điệu và câu ca tương ứng để tiếp lời. “Em là con gái Bắc Ninh” được nối bằng “Tôi là con trai Bắc Ninh”; “Vào chùa” được đối “Vui việc đình”; các liền chị hát “Còn duyên”, các liền anh đáp “Vì duyên”; bên nữ hát “Ngồi tựa song đào”, các anh nam liền đối “Ngồi tựa mạn thuyền”; các liền chị hát “Có ai xuôi về”, các liền anh đáp “Chuyến đò nên nghĩa”.

Những câu hát giản dị giấu trong ấy mắt lúng liếng, lời ca đưa đẩy ấy lại tạo nên một cuộc trò chuyện bằng âm nhạc, trong đó từng chữ, từng nhịp đều chứa đựng sự tinh tế và cái tình của người quan họ. Không có hòa âm, hòa tấu, chỉ bằng giọng hát, các liền anh, liền chị vẫn tạo nên một không gian âm thanh đầy sức cuốn hút. Tiếng hát vang, rền, nền, nảy; khi khoan khi nhặt, lúc tha thiết, dồn dập, khi dìu dặt, chậm rãi. Người nghe như bị dẫn qua từng chặng hát, để rồi đến lúc những câu “Giã bạn” cất lên, tiếng hát “Chuông vàng gác cửa tam quan”, “Con nhện giăng mùng” nối tiếp lời nhắn nhủ người về, người ở lại, làm lòng bâng khuâng, quyến luyến.

Không gian tĩnh lặng của chốn thiền môn phù hợp với canh hát quan họ.

Trao truyền di sản từ canh hát

Theo ông Nguyễn Bá Thuyền - Chủ nhiệm CLB Dân ca quan họ Bắc Ninh tỉnh Lâm Đồng, tinh thần quan trọng của quan họ là “có bạn có bầu”, là sự gắn bó và thủy chung trong quan hệ bạn hát. Với ông, việc gìn giữ quan họ không đơn thuần là giữ lại những làn điệu dân ca, mà còn bảo lưu một cách ứng xử trọng tình, trọng nghĩa của người Kinh Bắc. Quan họ đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009, vì vậy việc thực hành, trao truyền và đưa di sản vào đời sống càng có ý nghĩa.

Hát giao duyên trên sân khấu

Với những người con Bắc Ninh đang sinh sống trên cao nguyên Lâm Đồng, dân ca quan họ là sợi dây kết nối, là tình cảm gợi nhớ quê nhà. CLB Quan họ Bắc Ninh tại Lâm Đồng được hình thành từ mong muốn giữ tiếng quê giữa một vùng đất mới, giới thiệu vẻ đẹp văn hóa Kinh Bắc đến cộng đồng. Từ những buổi tập, những lần giao lưu đến những canh hát như này, các làn điệu dân ca quan họ ngày càng có thêm nhiều người yêu mến.

Ông Đỗ Văn Ấu - nguyên Chủ nhiệm CLB Dân ca quan họ khu phố Chi Lăng, người đứng ra thành lập CLB quan họ đầu tiên trên đất Lâm Đồng, nhớ lại những ngày đầu cách đây hơn 20 năm. Khi ấy chỉ có vài người cùng hát, rồi vận động con cháu tham gia. Không ai nghĩ phong trào lại phát triển rộng như hôm nay. Với ông, việc tổ chức được một canh hát đúng lề lối xưa là dịp để những người yêu quan họ cùng nhìn lại cội nguồn và làm sống dậy một hình thức sinh hoạt văn hóa từng rất thân thuộc.

Các “măng non” quan họ trình diễn

Bà Nguyễn Thị Chè (quê làng Kim Thao, Lương Tài có dịp thăm người thân) xúc động khi dõi theo canh hát từ đầu chia sẻ: “Không khí hôm nay gợi nhớ những canh hát ngày trước, khi chỉ đôi ba làng kết chạ cùng ngồi bên chiếu, hát đối đáp giao duyên. Xa quê bao nhiêu năm mà bà con vẫn giữ được những câu hát, lề lối hát này là rất quý”. Còn ông Đinh Đức Đáo, một người con Bắc Ninh xa quê gần nửa thế kỷ cho biết, lần đầu được sống lại không khí ấy trên đất Lâm Đồng, ông không khỏi xúc động khi nhớ về những hội hè, đình đám quê nhà.

Canh hát “Về miền quan họ” tại chùa Linh Ẩn khép lại, nhưng tình yêu di sản văn hóa dân tộc đã được thể hiện bằng những nỗ lực gìn giữ, bảo tồn của những người nặng lòng với dân ca.