Gìn giữ giá trị văn hóa đặc sắc

Di sản sống giữa đời thường

Những di sản đang hiện hữu sinh động trong đời sống hôm nay không phải là sự gìn giữ tự phát, mà là kết quả của một quá trình định hướng bài bản. Từ các nghị quyết của Trung ương đến chủ trương, chương trình hành động của tỉnh, Tuyên Quang kiên trì quan điểm: bảo tồn văn hóa phải bắt nguồn từ cộng đồng, lấy người dân làm chủ thể, để di sản được “sống” trong đời thường và được trao truyền một cách bền bỉ.

Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều di sản văn hóa ở Tuyên Quang vẫn đang được gìn giữ và trao truyền một cách tự nhiên. Đơn cử như Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn, tổ chức ngày 5-12-2025 tại thôn My Bắc, xã Tân Trịnh theo quy mô cấp tỉnh, là một minh chứng sinh động. Khi màn đêm buông xuống giữa núi rừng, ánh lửa bập bùng soi sáng không gian, tiếng trống, tiếng chiêng vang lên dồn dập, những chàng trai Pà Thẻn chân trần bước trên than hồng rực cháy trước sự chứng kiến và hò reo của đông đảo du khách và nhân dân đến xem.

Nghi lễ cấp sắc của người Tày, xã Đồng Yên.

Ẩn sau những bước nhảy thách thức giới hạn con người ấy là chiều sâu văn hóa - tâm linh của một cộng đồng đã gắn bó mật thiết với thiên nhiên. Lễ hội Nhảy lửa thể hiện khát vọng chế ngự tự nhiên, niềm tin vào sức mạnh tinh thần và sự che chở của các đấng thần linh; đồng thời là biểu tượng cho sự gắn kết cộng đồng, cho quá trình bảo lưu và trao truyền giá trị văn hóa từ đời này sang đời khác.

Với những giá trị độc đáo đó, năm 2012, Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được tổ chức thường niên vào ngày 16-10 âm lịch. Nghệ nhân Sìn Văn Phong cho biết: Nhảy lửa là lễ hội truyền thống gắn liền với lễ truyền nghề thầy cúng và cảm tạ thần linh đã phù hộ cho dân làng có một mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no và hạnh phúc.

Sự lan tỏa của di sản cũng được cảm nhận rõ từ du khách. Chị Nguyễn Thị Lan (Hà Nội) chia sẻ: “Lễ hội rất linh thiêng, giàu bản sắc. Tôi cảm nhận rõ sự gắn bó của người dân với văn hóa truyền thống và thấy Tuyên Quang có nhiều tiềm năng phát triển du lịch văn hóa”.

Không chỉ hiện diện trong lễ hội, di sản văn hóa còn sống trong đời sống thường ngày của đồng bào các dân tộc. Tại xã Bạch Xa, dù điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, nhưng tiếng đàn Tính, điệu hát Then luôn ngân vang, trở thành sợi dây kết nối cộng đồng.

Bà Nông Thị Biên, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Then, đàn Tính xã Bạch Xa cho biết, đây không chỉ là nơi truyền dạy văn hóa dân tộc, mà còn là không gian giao lưu, chia sẻ, giúp chị em gắn bó, thêm yêu bản sắc của mình. Chị Hoàng Thị Hoa, một thành viên Câu lạc bộ, bày tỏ: khi tiếng đàn Tính, điệu Then cất lên, mọi người như hòa làm một; tham gia sinh hoạt, tôi ý thức rõ hơn trách nhiệm gìn giữ di sản của dân tộc.

Từ những mô hình cụ thể ấy, có thể thấy các nghị quyết về văn hóa của tỉnh đã từng bước đi vào đời sống, tạo điều kiện để di sản được trao truyền tự nhiên, bền vững ngay trong cộng đồng.

Nền tảng phát triển bền vững

Tuyên Quang - vùng đất có không gian văn hóa rộng lớn, đa dạng và giàu bản sắc, nơi hội tụ nhiều vùng văn hóa, nhiều dân tộc anh em với hệ thống lễ hội phong phú, các loại hình di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc. Trên mảnh đất này, các giá trị văn hóa truyền thống hòa quyện cùng chiều dài lịch sử cách mạng, tạo nên bản sắc riêng có của quê hương.

Toàn tỉnh hiện có 794 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt gồm Khu di tích lịch sử Tân Trào, Khu di tích lịch sử Kim Bình và Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Na Hang - Lâm Bình. Tuyên Quang còn được ví như “bảo tàng cách mạng” với hơn 435 di tích lịch sử cách mạng, kháng chiến - những địa chỉ đỏ có ý nghĩa đặc biệt trong giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ.

Nón lá hai mê của đồng bào dân tộc Tày, xã Xuân Giang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Bên cạnh đó, tỉnh có 1 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh năm 2019; cùng 17 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây chính là “tài sản mềm” vô giá, tạo nên sức hút riêng cho vùng đất.

Song hành với thực tiễn sinh động ấy là sự lãnh đạo, chỉ đạo xuyên suốt của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh trong việc ban hành và tổ chức thực hiện các nghị quyết về văn hóa. Tỉnh đã cụ thể hóa kịp thời các nghị quyết lớn của Trung ương bằng các chương trình hành động, đề án chuyên đề phù hợp với điều kiện địa phương; xác định rõ văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là động lực nội sinh cho phát triển bền vững.
Trên cơ sở đó, nhiều chủ trương đã được triển khai đồng bộ và có trọng tâm: ưu tiên nguồn lực tu bổ, tôn tạo di tích; hỗ trợ nghệ nhân; khuyến khích thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian; đưa di sản vào trường học và sinh hoạt cộng đồng.

Kết quả là nhiều giá trị di sản của Tuyên Quang đã được bảo tồn và phát huy hiệu quả, góp phần thúc đẩy du lịch, tạo sinh kế cho người dân, nâng cao đời sống tinh thần và khẳng định bản sắc văn hóa của vùng đất cách mạng trong không gian phát triển mới. Năm 2025, du lịch Tuyên Quang ước đón khoảng 3,9 triệu lượt khách, vượt mục tiêu đề ra, trong đó du lịch văn hóa tiếp tục là điểm nhấn quan trọng.

Giữa đại ngàn Tuyên Quang hôm nay, tiếng đàn Tính vẫn ngân vang trong nếp nhà sàn; ngọn lửa thiêng trong Lễ hội Nhảy lửa vẫn cháy sáng trong niềm tin cộng đồng… Những di sản ấy đang sống động trong đời sống thường ngày, trong ý thức gìn giữ của mỗi người dân.

Giữ gìn và phát huy di sản không chỉ là trách nhiệm với quá khứ, mà còn là sự lựa chọn cho tương lai. Khi di sản được bảo vệ và phát huy đúng hướng, đó chính là nền tảng tinh thần vững chắc, là nguồn lực văn hóa bền bỉ để Tuyên Quang phát triển trong không gian mới - phát triển kinh tế đi đôi với gìn giữ bản sắc, hiện đại nhưng không đánh mất cội nguồn, đúng với tinh thần các nghị quyết của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Thiên Thanh