Gìn giữ dấu ấn Việt trong không gian đô thị

Hiếm hoi có khu đô thị ở Hà Nội ghi cả tiếng Việt trên biển tên đặt trước cổng. ẢNH: QUANG PHÚC

Nỗi lo đứt gãy văn hóa

Hiện tượng sử dụng tràn lan tiếng nước ngoài trong đặt tên tại Việt Nam đang diễn ra ở nhiều cấp độ khác nhau, tạo thành một hệ sinh thái ngôn ngữ đô thị ngày càng xa lạ với tiếng Việt. Ở cấp độ dự án và hạ tầng, phần lớn các dự án BĐS từ phân khúc trung cấp trở lên trong thập niên qua sử dụng tên tiếng Anh hoặc kết hợp tiếng Anh - tiếng Pháp như tên chính thức.

Theo TS Phạm Cao Quý, Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL), nhìn từ góc độ khoa học di sản văn hóa phi vật thể, đây là biểu hiện của quá trình làm suy giảm có hệ thống sức sống ngôn ngữ trong không gian sinh hoạt cộng đồng, một dạng xâm lấn văn hóa tinh vi nhưng có tác động sâu xa đến bản sắc dân tộc.

Trong khi đó, nhiều quốc gia trên thế giới như Trung Quốc, Pháp, Italia… luôn dùng tiếng của họ đặt tên cho các dự án lớn để biểu thị lòng tự tôn dân tộc. PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng, sự “tây hóa” danh xưng diễn ra ồ ạt, thiếu chọn lọc, thiếu tôn trọng ngữ cảnh văn hóa Việt Nam có thể gọi là một dạng tự đánh mất mình trong không gian biểu tượng. Nó không đến từ áp lực bên ngoài, mà nhiều khi đến từ chính sự dễ dãi, thực dụng và ngộ nhận của một bộ phận nhà đầu tư, nhà kinh doanh.

Hệ lụy trước hết là đứt gãy mối liên hệ giữa con người với nơi chốn. Một đô thị không chỉ được cấu thành bởi đường sá, nhà cao tầng, trung tâm thương mại, mà còn bởi tên gọi, ký ức, lịch sử, câu chuyện và bản sắc. Khi các khu đô thị na ná nhau qua những cái tên tiếng nước ngoài, chúng ta có thể có thêm nhiều sản phẩm BĐS nhưng lại mất đi cơ hội tạo dựng những không gian sống có linh hồn.

Ở một khía cạnh khác, việc đặt tên như vậy tạo ra sự bất bình đẳng văn hóa trong tiếp cận không gian đô thị. Một thành phố phải là của mọi người dân, không chỉ của tầng lớp trẻ, có học vấn, biết ngoại ngữ hay có khả năng tiêu dùng cao. “Khi tên gọi nơi chốn trở thành rào cản ngôn ngữ, chúng ta đã vô tình biến một phần không gian công cộng thành không gian xa lạ đối với chính cộng đồng cư dân bản địa”, PGS-TS Bùi Hoài Sơn nhận xét.

Bịt các khoảng trống pháp lý

Theo ông Vương Duy Dũng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Nhà và thị trường BĐS (Bộ Xây dựng), việc đặt tên dự án đầu tư xây dựng nhà ở được quy định cụ thể tại điểm c, khoản 1, Điều 33 Luật Nhà ở năm 2023. Theo đó, dự án đầu tư xây dựng nhà ở, các khu vực trong dự án phải được đặt tên bằng tiếng Việt.

Trường hợp chủ đầu tư dự án đầu tư xây dựng nhà ở thương mại, dự án đầu tư cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư có nhu cầu đặt tên dự án, tên các khu vực trong dự án bằng tiếng nước ngoài thì phải viết tên đầy đủ bằng tiếng Việt trước, tên tiếng nước ngoài sau.

Tên dự án, tên các khu vực trong dự án phải được nêu trong chủ trương đầu tư hoặc nội dung dự án đã được phê duyệt, được sử dụng trong cả quá trình đầu tư xây dựng và quản lý, sử dụng.

Tại điểm b, khoản 1, Điều 63 Nghị định số 16/2022/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định mức phạt tiền từ 80-100 triệu đồng đối với hành vi “đặt tên hoặc điều chỉnh tên dự án đầu tư xây dựng nhà ở hoặc tên các khu vực trong dự án không đúng quy định hoặc chưa được cơ quan có thẩm quyền quyết định”.

Luật Quảng cáo hiện hành cũng nêu rõ, sản phẩm quảng cáo phải có nội dung thể hiện bằng tiếng Việt. Nếu sử dụng cả tiếng Việt và tiếng nước ngoài thì chữ nước ngoài không được quá 3/4 khổ chữ tiếng Việt và phải đặt bên dưới chữ tiếng Việt.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, các chủ đầu tư chỉ dùng tên tiếng Việt trong hồ sơ pháp lý để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước. Khi quảng bá, truyền thông, dựng biển hiệu, bán hàng, các chủ đầu tư lại sử dụng tên nước ngoài như tên chính thức và chưa có doanh nghiệp nào bị xử phạt về việc chỉ sử dụng tên nước ngoài cho dự án.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn phân tích, hành lang pháp lý hiện nay chưa đủ mạnh. Thứ nhất, cơ quan quản lý chưa kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi sử dụng tên gọi, từ hồ sơ pháp lý, quảng cáo, biển hiệu, bản đồ số, nền tảng bán hàng, hợp đồng giao dịch đến truyền thông đại chúng.

Thứ hai, chế tài đối với hành vi “lách luật” chưa đủ sức răn đe, đặc biệt khi lợi ích thương mại từ việc dùng tên ngoại được chủ đầu tư cho là lớn hơn nhiều so với nguy cơ bị xử lý. Thứ ba, trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý xây dựng, văn hóa, quảng cáo, thông tin - truyền thông và chính quyền địa phương có lúc chưa thật đồng bộ.

Theo các chuyên gia, đã đến lúc cần tìm ra những giải pháp hài hòa giữa mục tiêu kinh doanh và việc gìn giữ dấu ấn Việt trong không gian đô thị. PGS-TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, trước hết, phải bịt các khoảng trống trong thực thi pháp luật. Tên pháp lý, tên thương mại, tên quảng cáo, tên trên biển hiệu, tên trên bản đồ số, tên trong hợp đồng mua bán, tên trên website, mạng xã hội và các nền tảng giao dịch BĐS cần được quản lý thống nhất.

Bên cạnh đó, cần tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm các hành vi cố tình “lách luật”. Nếu tên tiếng Việt chỉ tồn tại trên giấy tờ, còn toàn bộ truyền thông lại dùng tên nước ngoài như tên chính, thì phải coi đó là hành vi vi phạm pháp luật và cần có chế tài tương xứng.

Ông Nguyễn Văn Đính, Phó Chủ tịch Hiệp hội BĐS Việt Nam, nêu ý kiến, phải có chế tài xử lý các trường hợp chủ đầu tư không công bố đầy đủ văn bản pháp lý dự án, không tuân thủ các quy định của pháp luật về việc đặt và sử dụng tên dự án. Quy định đã có mà chưa đủ mạnh thì cần điều chỉnh cho phù hợp với thực tế.

Trả lời vấn đề này, ông Vương Duy Dũng thông tin, hiện Bộ Xây dựng đang nghiên cứu, xây dựng Luật Nhà ở (sửa đổi), trong đó có vấn đề tên các dự án bất động sản, nhằm đảm bảo quy định chặt chẽ hơn, có các chế tài đủ mạnh để đảm bảo các dự án phải tuân thủ các quy định.

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia chia sẻ quan điểm cần khuyến khích doanh nghiệp thay đổi tư duy. Một thương hiệu BĐS có đẳng cấp không nằm ở việc đặt tên bằng tiếng nước ngoài mà ở chất lượng quy hoạch, không gian sống, dịch vụ, môi trường, an toàn, tiện ích và bản sắc.

Những cái tên Việt hay, đẹp, có câu chuyện, có chiều sâu hoàn toàn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh. Một đô thị hiện đại có thể có kiến trúc thông minh, hạ tầng số, dịch vụ quốc tế, nhưng nếu đánh mất tiếng nói của mình trong không gian công cộng, đô thị ấy sẽ trở nên nghèo nàn về bản sắc.