Giao dịch số: Doanh nghiệp cần 4 cột trụ pháp lý

Ngày 19/8, tại TP.HCM, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) phối hợp với Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa: Từ từng phần đến toàn diện”, với sự tham dự của hơn 200 đại biểu là doanh nghiệp, luật sư và chuyên gia.

Bà Hồ Thị Quyên - Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM.

Số hóa giao dịch, rủi ro pháp lý tăng

Phát biểu khai mạc, bà Hồ Thị Quyên - Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM nhận định, năm 2026 đánh dấu bước chuyển từ “số hóa quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện.

Theo bà Hồ Thị Quyên, chuyển đổi số giúp doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, quá trình này cũng kéo theo rủi ro về hạ tầng, nhân lực, gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng.

Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa: Từ từng phần đến toàn diện”.

Luật sư Châu Việt Bắc - Phó Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam chi nhánh TP.HCM cho rằng chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa đã trở thành yêu cầu tất yếu. Song, sự thiếu đồng bộ về công nghệ và vận hành có thể làm phát sinh tranh chấp ngay từ quá trình giao kết, thực hiện hợp đồng.

“Doanh nghiệp cần cẩn trọng ngay từ khâu đàm phán hợp đồng, đồng thời chủ động kiểm soát, lưu trữ dữ liệu trong suốt quá trình thực hiện”, ông Châu Việt Bắc nhấn mạnh.

PGS TS Nguyễn Xuân Minh, Trọng tài viên VIAC cho biết, công nghệ đang thay đổi toàn bộ chu trình giao dịch, từ tìm kiếm đối tác, đàm phán, ký kết đến thực hiện và giải quyết tranh chấp.

Luật sư Châu Việt Bắc - Phó Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) chi nhánh TP.HCM.

AI, Smart Contract, Blockchain, chứng từ điện tử và các nền tảng số ngày càng được ứng dụng, giúp giảm thủ công, rút ngắn thời gian và tăng tính minh bạch. Tuy nhiên, chuyên gia cảnh báo khung pháp lý và năng lực quản trị của doanh nghiệp chưa phải lúc nào cũng theo kịp tốc độ số hóa.

Theo PGS TS Nguyễn Xuân Minh, nhiều tranh chấp không xuất phát từ bản thân công nghệ mà do doanh nghiệp thiếu cơ chế quản trị pháp lý phù hợp, dẫn đến khó xác định thẩm quyền, tính toàn vẹn của dữ liệu và giá trị chứng minh giao dịch.

Chủ động lưu trữ dữ liệu, phòng ngừa tranh chấp

Tại hội nghị, các chuyên gia phân tích quá trình chuyển từ giao dịch truyền thống sang bán điện tử và điện tử hóa toàn phần.

LS Vũ Lê Bằng, Luật sư Điều hành Nishimura & Asahi Việt Nam, Trọng tài viên VIAC cho biết, thương mại điện tử B2B toàn cầu đạt doanh thu khoảng 28.000 tỷ USD năm 2024 trên 45 nền kinh tế. Việt Nam cũng đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp sử dụng nền tảng hợp đồng điện tử.

PGS TS Nguyễn Xuân Minh nhận định mô hình bán điện tử vẫn phổ biến trong giai đoạn chuyển tiếp do nguồn lực và mức độ số hóa giữa các doanh nghiệp chưa đồng đều.

Các đại biểu tham dự hội nghị.

PGS TS Nguyễn Xuân Minh lưu ý: “Tự động hóa quy trình không đồng nghĩa với tự động hóa trách nhiệm”, vì doanh nghiệp vẫn phải xác định rõ chủ thể đứng sau thông điệp và trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, Trọng tài viên VIAC cho rằng, điện tử hóa toàn phần là xu hướng tất yếu. Doanh nghiệp cần chuẩn bị hạ tầng, kiểm soát hiệu lực hợp đồng và đặc biệt lưu ý rủi ro khi dữ liệu được lưu trữ, vận hành trên nền tảng có sự tham gia của bên thứ ba.

Tiếp đó, các chuyên gia tập trung vào tranh chấp và chứng cứ điện tử. Ông Vũ Xuân Hưng - Trưởng phòng Pháp chế VCCI-HCM chỉ ra những vướng mắc thường gặp như không thống nhất thời điểm, địa điểm giao kết; không xác định được thẩm quyền người ký hoặc sự không tương thích giữa các nền tảng.

PGS TS Nguyễn Xuân Minh, Trọng tài viên VIAC phát biểu.

Ông Vũ Xuân Hưng khuyến nghị, doanh nghiệp không nên xem giao dịch điện tử đơn thuần là đưa giao dịch truyền thống lên môi trường số, mà phải thiết kế quy trình phòng ngừa tranh chấp với 4 cột trụ: quy chế, công cụ, lưu trữ và giải pháp tố tụng.

Trong khi đó, luật sư Nguyễn Công Phú, Trọng tài viên VIAC nhấn mạnh, chứng cứ điện tử không mặc nhiên được công nhận. Giá trị chứng cứ phải được xem xét dựa trên quy định pháp luật về giao dịch điện tử và tố tụng.

Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, Trọng tài viên VIAC phát biểu.

Doanh nghiệp vì vậy cần lưu trữ dữ liệu khoa học ngay từ khi bắt đầu hợp đồng, đặc biệt kiểm soát quá trình dữ liệu được tạo lập, gửi và nhận. Những dữ liệu đáp ứng yêu cầu có thể trở thành căn cứ quan trọng để Tòa án, Trọng tài giải quyết tranh chấp.

Hội nghị cũng dành thời gian trao đổi trực tiếp với doanh nghiệp về các tình huống thực tế. Qua đó, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp phải kết hợp công nghệ - quản trị - pháp lý, chủ động kiểm soát dữ liệu và dự liệu tranh chấp ngay từ khi giao dịch được thiết lập, qua đó bảo đảm quá trình chuyển đổi số an toàn và hiệu quả.