Giải quyết thách thức biến đổi khí hậu - Bài 1: Đột phá tư duy

Với mục tiêu xây dựng đất nước phát triển bền vững, tăng trưởng cao trong kỷ nguyên mới thì ứng phó biến đổi khí hậu phải được đặt vào cấu trúc chiến lược phát triển quốc gia với vai trò định hướng cho phân bổ nguồn lực, thiết kế thể chế và tổ chức bộ máy quản lý.

Xây dựng kè biển chống xâm thực tại xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk. Ảnh: Tường Quân/TTXVN

Phát biểu kết luận Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3, ngày 29/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một định hướng mang tính bước ngoặt, đó là phải chuyển từ trạng thái tập trung ứng phó, khắc phục hậu quả sang chủ động nhận diện, dự báo, phòng ngừa, thích ứng.... nâng cao sức chống chịu, khả năng thích ứng và bảo vệ vững chắc đất nước.

TTXVN giới thiệu chùm 4 bài viết nhìn lại hành trình đổi mới tư duy, nhận diện những thách thức ngày càng gay gắt từ thực tiễn, đồng thời phân tích các yêu cầu mới trong quản trị rủi ro thiên tai, xây dựng hạ tầng và cộng đồng có sức chống chịu, thúc đẩy chuyển đổi xanh và chủ động hội nhập quốc tế.

Bài 1: Đột phá tư duy

Ứng phó với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường luôn là vấn đề được Đảng và Nhà nước nhận diện từ sớm và định hướng xuyên suốt. Việc ra đời Nghị quyết số 24 NQ/TW ngày 3/6/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường là minh chứng rõ nét. Nghị quyết số 24 NQ/TW đã khẳng định tầm nhìn chiến lược, nhấn mạnh thách thức đối với biến đổi khí hậu như thiên tai bất thường, ô nhiễm mội trường...

Đặt trong tổng thể tư duy mới, tầm nhìn mới

Qua 13 năm triển khai, với những yêu cầu mới về phát triển nhanh, bền vững, các cam kết quốc tế về khí hậu, sự hình thành các tiêu chuẩn môi trường thế hệ mới trong thương mại, đầu tư toàn cầu, cùng những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu đòi hỏi Việt Nam phải có cách tiếp cận toàn diện và hiện đại hơn đối với ứng phó với biến đổi khí hậu.

Trên cơ sở đó, Trung ương đã ban hành Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới. Kết luận đã kế thừa những nền tảng từ Nghị quyết số 24-NQ/TW, đồng thời phát triển, bổ sung những chủ trương, quyết sách lớn với tư duy đột phá, tầm nhìn xa nhằm giải quyết các vấn đề đặt ra trong giai đoạn phát triển mới.

Phân tích về điểm mới trong Kết luận số 75-KL/TW, tại hội nghị Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh, vấn đề này phải được đặt trong tổng thể tư duy, tầm nhìn mới; là nền tảng cho quá trình chuyển đổi xanh, nâng cao chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh và trở thành một động lực phát triển mới của nền kinh tế. Ứng phó với biến đổi khí hậu là trách nhiệm, nghĩa vụ của cả hệ thống chính trị, các tổ chức, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và mỗi người dân.

Chìa khóa then chốt chính là chuyển đổi phương thức quản trị; đòn bẩy khoa học - công nghệ; chủ động hội nhập… Như Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nêu rõ: Chuyển từ tư duy ứng phó sang kiến tạo phát triển, từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro; tiếp cận quản lý tổng hợp, liên ngành, liên vùng. Khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là yếu tố quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế và ứng phó với biến đổi khí hậu...

Sự cấp thiết của bước chuyển tư duy càng thể hiện rõ khi nhìn vào thực tiễn, biến đổi khí hậu ảnh hưởng trực tiếp tới nền kinh tế. Biến đổi khí hậu mà rõ nhất là tác động của El Nino giai đoạn 2026 - 2027 đang chuyển từ bài toán môi trường thành nguy cơ trực tiếp làm suy giảm tăng trưởng kinh tế. Biểu hiện rõ nhất suy giảm nguồn nước, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, gia tăng áp lực đối với hệ thống năng lượng và làm tăng chi phí sản xuất, kinh doanh.

El Nino ảnh hưởng tới công nghiệp, năng lượng, gây nắng nóng, hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn, thiếu nước... Mùa mưa kết thúc sớm và mặn lấn sâu sẽ đe dọa trực tiếp đến sinh kế người dân và có thể ảnh hưởng đến diện tích lớn canh tác lúa, cây ăn trái, thủy sản. Theo nhận định của cơ quan khí tượng thủy văn, nguy cơ có thể ảnh hưởng tới khoảng 350.000 ha lúa Đông Xuân tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Biến đổi khí hậu gây đa thiên tai với hậu quả rất nghiêm trọng. Từ đầu năm 2026 đến hết tháng 7, đã xảy ra 17 loại hình thiên tai, làm 46 người chết, 73 người bị thương,134 nhà sập đổ, 22.064 nhà hư hỏng, tốc mái; 31.996 ha lúa, hoa màu, cây trồng bị ngập. Ước thiệt hại khoảng 1.171 tỷ đồng. Riêng từ ngày 1-30/7, thiệt hại kinh tế do thiên tai khoảng 600,7 tỷ đồng.

Ủy viên Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự Quốc gia, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, thực tiễn trên đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chủ động phòng ngừa, ứng phó hiệu quả và nâng cao sức chống chịu của cộng đồng trước thiên tai.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Thọ,Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường nêu rõ, ứng phó biến đổi khí hậu gắn trực tiếp với an ninh phi truyền thống, bao gồm rủi ro khí hậu, thiên tai cực đoan, tác động sâu rộng tới ổn định kinh tế xã hội và an ninh quốc gia. Vị thế của môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu được nâng lên thành trụ cột trung tâm trong tư duy phát triển bền vững.

Từ ứng phó, khắc phục sang chủ động dự báo, phòng ngừa

Định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030 đề cập trong Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định, phát triển kinh tế gắn với chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Công tác vận hành hồ Dầu Tiếng cần được thực hiện chủ động, linh hoạt trên cơ sở theo dõi diễn biến nguồn nước, thời tiết và bảo đảm an toàn vùng hạ du. Ảnh: Minh Phú/TTXVN

Tại Kết luận số 75-KL/TW, Trung ương xác định các nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm; trong đó nhấn mạnh tăng cường sự lãnh đạo của Đảng; nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu, thiên tai; huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực cho ứng phó với biến đổi khí hậu; cập nhật kịch bản biến đổi khí hậu, điều chỉnh chiến lược quy hoạch và xây dựng phương án phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai phù hợp với điều kiện từng địa phương; chú trọng đầu tư phát triển hạ tầng có khả năng chống chịu với thiên tai và biến đổi khí hậu; tập trung giải quyết tình trạng ngập úng tại các đô thị, nhất là các đô thị lớn; phát triển đô thị theo hướng chống chịu, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đồng thời, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm; quy hoạch di dời người dân khỏi các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở; bảo đảm sinh kế bền vững tại nơi ở mới; phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và nguồn nhân lực; tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về biến đổi khí hậu thống nhất, đồng bộ. Đẩy mạnh hợp tác và hội nhập quốc tế, Việt Nam chủ động tham gia định hình các sáng kiến, thỏa thuận, cơ chế hợp tác khu vực và toàn cầu về khí hậu; tăng cường ngoại giao khí hậu. Đồng thời, tăng cường hợp tác trong xử lý các vấn đề về phòng, chống thiên tai, an ninh khí hậu....

Để hiện thực hóa Kết luận này, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 208/NQ-CP ngày 4/8/2026 về Ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Đồng thời, ngày 6/8, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 210/NQ-CP về Kế hoạch hành động thực hiện kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Thông báo số 117-TB/VPTW ngày 4/7/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu.

Mới đây, tại buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về công tác phòng, chống bão, lũ, thiên tai cực đoan và biến đổi khí hậu từ nay đến hết năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, trong bối cảnh cả nước đang đặt ra yêu cầu tăng trưởng cao, nhiều địa phương phấn đấu tăng trưởng 2 con số, thì phòng, chống thiên tai không phải là nhiệm vụ bên lề của phát triển, mà là một điều kiện bảo đảm phát triển nhanh, ổn định và bền vững. Vì vậy, phòng, chống thiên tai phải được đưa vào kịch bản điều hành phát triển, đầu tư công, sản xuất, kinh doanh, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh và bảo vệ đời sống nhân dân.

"Tinh thần chung là phải chuyển mạnh từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa... Phòng ngừa phải đi trước một bước. Phòng, chống thiên tai phải gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng và phát triển bền vững. Bảo vệ tính mạng nhân dân là yêu cầu cao nhất, là mệnh lệnh cao nhất. Mọi phương án, mọi quyết định chỉ huy, mọi nguồn lực huy động phải hướng trước hết vào việc bảo vệ người dân..", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo.

Định hướng giai đoạn 2026-2030, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, cần xác định đây là giai đoạn tạo nền căn bản để chuyển từ ứng phó thiên tai sang quản trị rủi ro thiên tai. Trước hết, phải hoàn thiện hệ thống pháp luật, rà soát, sửa đổi, bổ sung các luật và văn bản liên quan đến phòng, chống thiên tai, phòng thủ dân sự, tài nguyên nước, thủy lợi, đê điều, khí tượng thủy văn, quy hoạch, đầu tư công, ngân sách, bảo hiểm, cứu hộ, cứu nạn, huy động lực lượng và tài sản. Khẩn trương xây dựng, phê duyệt và tổ chức thực hiện Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030; gắn với Chiến lược quốc gia phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050; Quy hoạch phòng, chống thiên tai và thủy lợi thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050; các quy hoạch lưu vực sông, đô thị, nông thôn, giao thông, năng lượng, đất đai, xây dựng. Mọi quy hoạch, dự án đầu tư phải tính đến thiên tai cực đoan, biến đổi khí hậu, không để công trình phát triển hôm nay trở thành rủi ro của ngày mai.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cũng khẳng định: Chúng ta không thể chỉ tìm cách "chống" lại sự tàn phá của thiên tai, mà phải “chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai". Khi mỗi người dân có kiến thức, mỗi gia đình có kỹ năng ứng phó và mỗi cộng đồng có sự liên kết chặt chẽ, chúng ta sẽ tạo nên một “lá chắn thép” bền vững hơn bất kỳ công trình kiên cố nào". Đồng thời việc tăng tính chủ động của chính quyền địa phương là rất cần thiết, điều quan trọng là cần bảo đảm người đứng đầu địa phương hiểu rõ các loại hình thiên tai tại địa phương, xây dựng kế hoạch hành động cụ thể và phổ biến đầy đủ đến người dân.

Theo bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, để giảm thiểu rủi ro, một trong những vấn đề cần quan tâm là hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm. Cảnh báo sớm không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là năng lực truyền thông và hành động của cộng đồng, bảo đảm người dân nhận được thông tin kịp thời và biết cách ứng phó...

Biến đổi khí hậu không chỉ là một thách thức mà còn là lời cảnh báo cho nhân loại về sự cân bằng mong manh của thiên nhiên. Những tác động tiêu cực của nó đối với môi trường, kinh tế, sức khỏe và xã hội đòi hỏi phải có hành động mạnh mẽ và kịp thời. Chỉ như thế, chúng ta mới có thể đảm bảo một tương lai bền vững cho thế hệ mai sau.