Gen Z và văn hóa đọc theo “phong cách” của mình

Thư viện tỉnh Thanh Hóa - địa chỉ thu hút đông đảo các Gen Z đến đọc sách.

Với Nguyễn Minh Tâm (25 tuổi), nhân viên văn phòng tại phường Hạc Thành, sách vẫn là một phần quen thuộc trong đời sống. Tâm thích đọc tiểu thuyết, các tác phẩm văn học kinh điển và có những cuốn cô đọc lại 3 - 4 lần. Tuy nhiên, khi công việc, gia đình và con nhỏ chiếm phần lớn thời gian, cách đọc của Tâm cũng dần thay đổi. Thay vì dành hàng giờ liên tục cho một cuốn sách như trước, Tâm chuyển sang đọc sách điện tử. Điện thoại giúp cô tận dụng những khoảng thời gian ngắn trong ngày; các ứng dụng đọc sách cũng mang đến nhiều lựa chọn phù hợp với sở thích và điều kiện của người đọc.

Không chỉ Tâm mà những người bạn trong hội nhóm yêu sách của cô cũng có những thay đổi về cách đọc. Họ vẫn trao đổi với nhau về những tác phẩm bán chạy, những cuốn sách hay và duy trì thói quen đọc nhưng giờ đây họ “đọc” bằng tai qua sách nói, “đọc” bằng hình ảnh qua những bài review, những cuốn sách đã được chuyển thể thành phim, hoặc qua lời giới thiệu của người nổi tiếng... “Tôi thường nghe podcast truyện ngắn, tản văn... Những câu chuyện ấy, sau khi được truyền tải bằng lời nói trở nên sâu lắng, xúc động và dễ chạm đến tâm hồn người nghe nhiều hơn. Có những câu chuyện tôi chưa hiểu hết, nhưng khi được thể hiện qua giọng đọc với tâm trạng, cảm xúc, tôi lại thấy thích”, Tâm chia sẻ.

Đặc biệt, Tâm nhận thấy sự thay đổi rõ nét ở học sinh, sinh viên. Họ vẫn thích đọc sách, nhưng lựa chọn theo sở thích và nhu cầu cá nhân nhiều hơn. Bên cạnh những tác phẩm kinh điển, họ tìm đến những tiểu thuyết đăng tải theo kỳ trên mạng, cập nhật từng ngày hoặc từng tuần.

Sự thay đổi ấy một phần đến từ thói quen tiếp nhận thông tin trên nền tảng số, trong đó mạng xã hội trở thành một trong những kênh dẫn độc giả đến với tác phẩm. Một video giới thiệu sách trên TikTok, một bài review trên Facebook, YouTube hay Instagram, thậm chí một đoạn trích được chia sẻ đúng lúc cũng có thể khơi gợi sự tò mò. Từ một nội dung ngắn, người xem tìm tên tác phẩm, tìm tác giả rồi quyết định đọc hoặc mua sách. Một tác phẩm được nhiều người bàn luận có thể nhanh chóng thu hút những độc giả chưa từng biết đến nó. Sau khi đọc, họ lại chia sẻ cảm nhận, đăng bài review hoặc tiếp tục giới thiệu cho người khác... Một vòng tròn mới của văn hóa đọc được hình thành, trong đó người trẻ vừa là độc giả, vừa là người giới thiệu và lan tỏa sách. Gen Z có xu hướng đọc theo trend.

Còn với Nguyễn Quang Minh, 18 tuổi, học sinh Trường THPT chuyên Lam Sơn, sự linh hoạt trong cách tiếp cận sách giúp em cân bằng giữa học tập và giải trí. Là học sinh cuối cấp, Minh dành nhiều thời gian cho việc học và ôn luyện, vì vậy đọc sách với em không chỉ để tiếp nhận tri thức mà còn là một cách thư giãn. “Em có thể vừa nhắm mắt nghỉ ngơi, vừa nghe sách”, Minh cho biết.

Theo Minh, em và bạn bè cùng trang lứa đều có thói quen đọc sách linh hoạt. Có thể vẫn đến thư viện tìm tài liệu, đọc sách giấy, đồng thời sử dụng sách điện tử, sách nói và tìm hiểu các nội dung về sách báo trên mạng. Với những cuốn sách cần mua, Minh và bạn bè thường tìm kiếm thông tin trên mạng về điểm bán, phản hồi từ người đọc, giá cả... “Em thích đọc các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh. Vì chưa được chuyển thể thành sách nói nên em thường mua sách giấy về đọc, còn với những cuốn sách khác, em thường đọc, nghe đọc trên mạng”, Minh nói.

Với Nguyễn Quang Minh, việc đọc sách linh hoạt giúp em cân bằng giữa học tập và giải trí.

Từ những lựa chọn khác nhau của Tâm, Minh và những người trẻ có thể thấy, “đọc” ngày nay không còn bị giới hạn bởi một hình thức. Việc đọc qua nhiều “kênh” được điều chỉnh linh hoạt theo sở thích, mục đích và nhịp sống của mỗi người trẻ. Một video review, một đoạn trích, một bộ phim đang nổi hay một bài giới thiệu trên mạng đều có thể trở thành điểm bắt đầu để người trẻ tìm đến một tác phẩm.

Nhưng chính sự thuận tiện ấy cũng đặt ra một câu hỏi khác: liệu nhiều cách tiếp cận hơn có đồng nghĩa với việc đọc sâu hơn? Khi một video vài chục giây có thể giới thiệu một cuốn sách, một bài

review có thể tóm tắt nội dung, hay một tác phẩm được tiếp nhận qua những đoạn trích ngắn, người đọc rất dễ hình thành thói quen đọc nhanh, đọc lướt, chỉ tiếp nhận những phần đã được người khác lựa chọn và diễn giải sẵn. Với những cuốn sách cần thời gian để hiểu và suy ngẫm, cách đọc này có thể khiến người đọc bỏ qua những chi tiết, những tầng nghĩa và giá trị mà chỉ khi đọc trọn vẹn mới cảm nhận được.

Bởi vậy, Gen Z có thể “đọc” theo nhiều cách, nhưng sự linh hoạt không nên đồng nghĩa với sự qua loa. Công nghệ có thể mở thêm cánh cửa để người trẻ tìm đến sách, nhưng không thể đọc thay họ. Các nền tảng số có thể giúp người trẻ tìm thấy một cuốn sách, gợi mở một tác phẩm hay tạo cảm hứng bắt đầu, còn việc dành thời gian đọc và hiểu cuốn sách ấy vẫn là phần quan trọng nhất của văn hóa đọc.

Có lẽ, điều đáng quan tâm không phải Gen Z đọc sách bằng giấy, bằng màn hình hay bằng đôi tai, mà là sau mỗi cách đọc ấy, họ giữ lại được gì cho mình. Bởi hình thức có thể thay đổi theo thời đại, nhưng giá trị của việc đọc sâu, đọc có suy nghĩ và để một cuốn sách thực sự tác động đến cách con người nhìn cuộc sống thì vẫn không thay đổi.