FeNO – 'cửa sổ' soi viêm đường thở, mở bước ngoặt điều trị hen suyển

Trong kỷ nguyên y học cá thể hóa, việc chẩn đoán và điều trị hen suyển không còn dừng lại ở những phép đo chức năng hô hấp truyền thống. Sự xuất hiện của FeNO – dấu ấn sinh học đo nồng độ Nitric Oxide trong khí thở ra – đã mở ra một chương mới, giúp các bác sĩ “nhìn thấu” bản chất viêm của đường thở, từ đó đưa ra những quyết định điều trị chính xác đến từng bệnh nhân.

Từ phân tử tín hiệu đến “thước đo” bệnh lý

Lịch sử y học từng xem Nitric Oxide (NO) chỉ là một chất khí đơn thuần. Tuy nhiên, những khám phá đột phá về con đường L-arginine đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm này. Chia sẻ về nguồn gốc của dấu ấn sinh học FeNO, BSCK2 Nguyễn Tùng Lâm – Bộ môn Nội, Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch – nhấn mạnh sự khác biệt giữa vai trò sinh lý và bệnh lý của NO.

FeNO đo Nitric Oxide trong khí thở giúp phát hiện viêm type 2, cá thể hóa điều trị hen suyển và tránh chẩn đoán – điều trị sai lệch - Ảnh: minh họa

Theo bác sĩ Lâm, trong điều kiện bình thường, các enzyme eNOS và nNOS duy trì nồng độ NO nền, góp phần bảo vệ cơ thể. Ngược lại, dưới tác động của quá trình viêm Type 2 (do các cytokine như IL-4, IL-13), enzyme iNOS bị kích hoạt mạnh mẽ tại biểu mô đường thở.

Hệ quả là nồng độ NO trong khí thở ra (FeNO) tăng vọt. “Đây chính là ‘tiếng nói’ trực tiếp của niêm mạc phế quản đang bị tổn thương”, bác sĩ Lâm nhận định. FeNO không chỉ là một con số; đó là bằng chứng sinh học phản ánh tình trạng viêm biểu mô đang hoạt động, giúp phân biệt rõ ràng với các tình trạng co thắt phế quản đơn thuần.

Trong nhiều thập kỷ, hô hấp ký được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán hen. Tuy nhiên, thực tế lâm sàng cho thấy không ít bệnh nhân có triệu chứng điển hình nhưng kết quả hô hấp ký lại hoàn toàn bình thường. “Chính trong những tình huống này, FeNO thể hiện vai trò như một ‘cứu cánh’”, bác sĩ Tùng Lâm chia sẻ.

Dựa trên các khuyến cáo mới nhất của GINA 2025 và Hiệp hội Lồng ngực Hoa Kỳ (ATS), bác sĩ Lâm phân tích: chỉ số FeNO cao (trên 50 ppb ở người lớn) là bằng chứng thuyết phục cho sự hiện diện của viêm đường thở kiểu tăng bạch cầu ái toan. Ngược lại, nếu FeNO thấp (dưới 25 ppb), thầy thuốc cần cân nhắc các nguyên nhân khác như béo phì, trào ngược dạ dày – thực quản hoặc các kiểu hình hen không liên quan đến viêm Type 2.

Việc đo FeNO vì thế giúp thu hẹp khoảng cách giữa triệu chứng lâm sàng và bản chất sinh học của bệnh, hỗ trợ bác sĩ đưa ra quyết định chẩn đoán chính xác hơn, tránh điều trị “bao vây” thiếu mục tiêu.

Tiên lượng tương lai và chiến lược điều trị "trúng đích"

Dù là một kỹ thuật hiện đại, đo FeNO đòi hỏi sự chuẩn xác nghiêm ngặt. Nồng độ NO ở vùng mũi – xoang cao hơn nhiều lần so với đường hô hấp dưới. Vì vậy, kỹ thuật thở ra có tạo sức cản (khoảng 5–20 cmH₂O) để đóng khẩu cái mềm là yêu cầu bắt buộc, nhằm tránh nhiễm bẩn khí từ mũi.

Bên cạnh đó, bác sĩ Lâm cũng cảnh báo về những yếu tố gây nhiễu mà người bệnh thường chủ quan. “Chỉ một điếu thuốc lá, một tách cà phê buổi sáng, hay thậm chí một bữa ăn giàu nitrate như rau diếp, củ cải đường cũng có thể làm thay đổi hoàn toàn chỉ số FeNO, dẫn đến những nhận định sai lệch trong điều trị”, bác sĩ cho biết. Do đó, quy trình đo cần được thực hiện nghiêm ngặt dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế được đào tạo bài bản.

Một trong những thách thức lớn nhất của bác sĩ hô hấp là tình trạng bệnh nhân dùng thuốc nhưng kiểm soát hen vẫn kém. Một sự thật đáng suy ngẫm: có tới 2/3 bệnh nhân hen khó kiểm soát có nồng độ FeNO cao dai dẳng là do không hít thuốc đúng kỹ thuật hoặc không tuân thủ điều trị.

Khi bệnh nhân được giám sát chặt chẽ việc sử dụng corticosteroid dạng hít (ICS), nồng độ FeNO thường giảm rõ rệt chỉ sau 1–2 tuần. Nếu FeNO vẫn duy trì ở mức cao sau khi đã tối ưu hóa kỹ thuật và liều thuốc hít, đó mới thực sự là thời điểm bác sĩ cân nhắc các liệu pháp sinh học chi phí cao. Trong bối cảnh này, FeNO đóng vai trò như một “trạm kiểm soát” quan trọng, giúp cả bác sĩ và bệnh nhân đánh giá khách quan hiệu quả của phác đồ điều trị hiện tại.

BSCK2 Nguyễn Tùng Lâm khẳng định: FeNO không còn là một khái niệm nghiên cứu xa vời mà đã trở thành công cụ lâm sàng thiết yếu trong thực hành hô hấp. Chỉ số này góp phần hiện thực hóa giấc mơ “y học chính xác” – điều trị đúng bệnh nhân, đúng thuốc, đúng thời điểm. Việc hiểu và vận dụng đúng FeNO không chỉ giúp kiểm soát hen hiệu quả hơn mà còn mang lại sự an tâm cho người bệnh trên hành trình giành lại hơi thở khỏe mạnh.

Bình Thuận