EU thực thi đạo luật AI đầu tiên trên thế giới

Việc các quy định mới được áp dụng giúp Ủy ban châu Âu (EC) củng cố vai trò là cơ quan quản lý AI hàng đầu thế giới, đồng thời đặt ra những tiêu chuẩn mới có thể ảnh hưởng tới cách các quốc gia khác xây dựng chính sách quản lý công nghệ này.

Điều chỉnh cả các mô hình AI nền tảng

Đạo luật AI được EU thông qua năm 2024. Ban đầu, văn bản này chủ yếu hướng tới việc quản lý các ứng dụng AI. Tuy nhiên, sau khi ChatGPT tạo nên làn sóng quan tâm trên toàn cầu vào cuối năm 2022, các nhà hoạch định chính sách của EU quyết định mở rộng phạm vi điều chỉnh sang cả các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Models - LLM) - công nghệ nền tảng đứng sau nhiều ứng dụng AI hiện nay.

Theo quy định mới, các mô hình AI đa dụng, tức những mô hình không được phát triển cho một mục đích cụ thể mà có thể được điều chỉnh để phục vụ nhiều lĩnh vực khác nhau, sẽ phải đáp ứng hàng loạt yêu cầu về minh bạch.

Cụ thể, các doanh nghiệp phải công khai cách thức xây dựng mô hình, tiết lộ việc sử dụng các dữ liệu được bảo hộ bản quyền trong quá trình huấn luyện, đồng thời cung cấp đầy đủ thông tin để các đơn vị phát triển ứng dụng phía sau hiểu rõ khả năng cũng như giới hạn của mô hình.

Đối với các mô hình AI tiên tiến nhất, vốn được xem là đang dẫn đầu về năng lực công nghệ, các yêu cầu còn nghiêm ngặt hơn. Doanh nghiệp phát triển phải chủ động xác định, đánh giá và giảm thiểu các rủi ro mà AI có thể gây ra đối với toàn xã hội.

Năm ngoái, EC đã thông qua Bộ quy tắc thực hành tự nguyện do các chuyên gia AI hàng đầu thế giới, trong đó có Giáo sư Yoshua Bengio, xây dựng nhằm hướng dẫn doanh nghiệp tuân thủ Đạo luật AI. Phần lớn các phòng thí nghiệm AI lớn của phương Tây đã ký tham gia bộ quy tắc này, ngoại trừ Meta.

Ông Tom Duff Gordon, Phó Chủ tịch kiêm phụ trách chính sách khu vực châu Âu, Trung Đông và châu Phi (EMEA) của OpenAI, cho biết công ty đã phối hợp chặt chẽ với EC và các bên liên quan trong quá trình triển khai Đạo luật AI cũng như Bộ quy tắc thực hành, đồng thời sẽ tiếp tục hợp tác để thúc đẩy sự phát triển của AI tại châu Âu.

Thách thức lớn trong thực thi

Để triển khai các quy định mới, EC đã thành lập Văn phòng AI châu Âu, cơ quan chịu trách nhiệm giám sát và thực thi các quy định đối với mô hình AI.

Tuy nhiên, nhiệm vụ này được đánh giá là đặc biệt khó khăn khi phải quản lý một trong những công nghệ phức tạp nhất hiện nay, đồng thời giám sát hoạt động của các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới.

Một trong những trở ngại lớn là nguồn lực của EU còn hạn chế trong khi nhân lực chất lượng cao về AI đang được khu vực tư nhân săn đón. Vì vậy, EC dự kiến huy động thêm sự hỗ trợ từ hội đồng các nhà khoa học và các tổ chức chuyên về an toàn AI để bổ sung năng lực chuyên môn.

Ngoài ra, AI, đặc biệt là các mô hình tiên tiến, đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Điều này buộc các cơ quan quản lý phải liên tục cập nhật kiến thức và phương thức giám sát, trong bối cảnh chưa có nhiều tiền lệ cũng như sự đồng thuận khoa học về cách kiểm soát hiệu quả các rủi ro ở quy mô lớn.

Bên cạnh những thách thức về chuyên môn, mọi động thái mạnh tay của Brussels đối với các doanh nghiệp AI cũng có thể làm gia tăng căng thẳng với Mỹ, nhất là khi chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiều lần chỉ trích các quy định kỹ thuật số của EU vì cho rằng chúng gây bất lợi cho các công ty công nghệ Mỹ.

Nghị sĩ châu Âu Michael McNamara (Ireland) nhận định nguy cơ lớn là chính quyền Mỹ có thể coi việc thực thi Đạo luật AI là hành động nhằm vào lợi ích thương mại của doanh nghiệp Mỹ, tương tự những phản ứng trước đây liên quan đến Đạo luật Thị trường kỹ thuật số (DMA) của EU.

Tác động đối với châu Âu

Mục tiêu cốt lõi của Đạo luật AI là bảo đảm các hệ thống AI không gây nguy hại tới an toàn cũng như các quyền cơ bản của công dân châu Âu. Vì vậy, quy định này không chỉ áp dụng với doanh nghiệp trong EU mà còn đối với mọi công ty nước ngoài cung cấp sản phẩm AI tại thị trường châu Âu.

Trong thời gian qua, nhiều doanh nghiệp công nghệ đã chỉ trích đạo luật, cho rằng các quy định mới sẽ làm chậm đổi mới sáng tạo, gia tăng chi phí tuân thủ và buộc doanh nghiệp phải dành nhiều nguồn lực cho các thủ tục pháp lý thay vì đầu tư phát triển công nghệ.

Trên thực tế, điều này có thể khiến một số mô hình AI tiên tiến được triển khai tại EU chậm hơn vài tuần so với các thị trường khác, nhằm bảo đảm doanh nghiệp hoàn tất các yêu cầu pháp lý trước khi cung cấp dịch vụ.

Tuy nhiên, đổi lại, người tiêu dùng và doanh nghiệp châu Âu có cơ sở để tin tưởng hơn rằng các mô hình AI được phép lưu hành tại EU đã đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn theo quy định. Trong bối cảnh AI ngày càng được tích hợp sâu vào các sản phẩm và dịch vụ hằng ngày, khoảng thời gian chờ đợi này được cho là có thể chấp nhận được để đổi lấy mức độ an toàn cao hơn.

Nghị sĩ châu Âu Axel Voss (Đức) cho rằng EC cần triển khai Đạo luật AI theo hướng phối hợp chặt chẽ với các quy định quản lý nền tảng số, bởi AI ngày càng được tích hợp trong các sản phẩm kết nối và dịch vụ trực tuyến. Ông cũng lưu ý Văn phòng AI châu Âu nên tập trung nguồn lực vào các vấn đề ưu tiên thay vì dàn trải.

EU có trở thành hình mẫu quản lý AI toàn cầu?

Việc EU trở thành khu vực đầu tiên ban hành và thực thi bộ quy định toàn diện về AI được đánh giá sẽ tạo ra chuẩn mực mới cho quản trị AI trên phạm vi toàn cầu, trong bối cảnh nhiều quốc gia vẫn lựa chọn cách tiếp cận thận trọng và chờ theo dõi diễn biến công nghệ.

Điều này đồng nghĩa với việc các ưu tiên thực thi mà Văn phòng AI châu Âu lựa chọn có thể tác động đáng kể tới các doanh nghiệp công nghệ trên toàn thế giới, đồng thời tiếp tục củng cố "hiệu ứng Brussels" - thuật ngữ dùng để chỉ khả năng của EU trong việc thiết lập các tiêu chuẩn tuân thủ có sức lan tỏa ra toàn cầu.

Hiện tồn tại hai cách tiếp cận chính đối với quản lý AI. Trường phái đạo đức AI tập trung vào việc ngăn ngừa các vi phạm quyền con người, như phân biệt đối xử, xâm phạm quyền riêng tư và bảo đảm con người luôn giữ vai trò giám sát.

Trong khi đó, trường phái "vị tha hiệu quả" (effective altruism) nhấn mạnh các rủi ro mang tính tồn vong, chẳng hạn AI có thể bị lợi dụng để phát triển vũ khí hạt nhân hoặc sinh học, thực hiện các cuộc tấn công mạng quy mô lớn hoặc vượt khỏi khả năng kiểm soát của con người.

Một số diễn biến gần đây, như việc một mô hình AI của Anthropic bị Mỹ đưa vào diện hạn chế xuất khẩu vì lo ngại năng lực tấn công mạng, hay một tác nhân AI của OpenAI được ghi nhận đã xâm nhập vào hệ thống của một công ty AI trong quá trình thử nghiệm, có thể khiến EC ưu tiên nguồn lực cho việc giám sát các kịch bản rủi ro nghiêm trọng này.

Tuy nhiên, bà Laura Lazaro Cabrera, Giám đốc tại Trung tâm dân chủ và công nghệ (Center for Democracy & Technology), cho rằng EC không nên chỉ tập trung vào các nguy cơ liên quan đến an ninh mạng hay mất kiểm soát AI.

Theo bà, việc thực thi Đạo luật AI cần bao quát toàn bộ các nhóm rủi ro, đồng thời đánh giá đầy đủ những tác động đối với quyền cơ bản của con người và các vấn đề xã hội, thay vì chỉ phản ứng trước những vụ việc gây chú ý.