Đường sắt tốc độ cao: Tầm nhìn thế kỷ và khát vọng tự cường

Trong dòng chảy lịch sử của mỗi quốc gia, luôn có những công trình không chỉ được đo bằng khối lượng bê tông cốt thép hay chiều dài cây số, mà được đo bằng tầm vóc khát vọng và ý chí vươn mình của cả một dân tộc.

Giữa bối cảnh Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình, dự án Đường sắt tốc độ cao (ĐSTĐC) Bắc - Nam hiện lên như một biểu tượng của sự hiện đại, một "trục xương sống" định hình lại toàn bộ không gian phát triển kinh tế - xã hội.

Phát triển đường sắt, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao là một trong những định hướng chiến lược đã được Đảng, Nhà nước quan tâm, chỉ đạo trong nhiều năm qua - Ảnh: AI

Đây không đơn thuần là một tuyến giao thông siêu tốc kết nối hai đầu Tổ quốc, mà là lời giải chiến lược cho bài toán năng lực cạnh tranh quốc gia, khẳng định vị thế của một Việt Nam tự cường, năng động và phát triển bền vững trong thế kỷ 21.

Sự kết tinh của tầm nhìn chiến lược và quyết tâm chính trị

Chủ trương đầu tư xây dựng hệ thống ĐSTĐC trên trục Bắc - Nam không phải là một quyết định nhất thời, mà là kết quả của một quá trình nghiên cứu, thảo luận và tôi luyện qua thực tiễn. Nền tảng pháp lý quan trọng nhất chính là Nghị quyết số 23-NQ/TW năm 2018 của Bộ Chính trị về định hướng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia. Trong văn kiện này, Đảng ta xác định ưu tiên phát triển hạ tầng giao thông hiện đại là nhiệm vụ trọng tâm để tạo đột phá về hạ tầng kỹ thuật quốc gia.

Sự thống nhất và quyết tâm chính trị hiện nay đã đạt tới độ chín muồi chưa từng có. Tại phiên họp Bộ Chính trị ngày 18.9.2024, dưới sự chủ trì của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, toàn thể giới lãnh đạo cao nhất đã đạt được sự đồng thuận tuyệt đối. Các nhà lãnh đạo khẳng định: Đây là công trình tất yếu để tái cơ cấu thị phần vận tải hành khách trên hành lang Bắc - Nam một cách tối ưu.

Bộ Chính trị họp cho ý kiến về đề án đường sắt tốc độ cao trục Bắc - Nam. Ảnh: VTV

Về phía cơ quan lập pháp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh việc thông qua dự án là minh chứng cho sự chuyển dịch từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển. Quốc hội không chỉ đóng vai trò giám sát, mà còn là bệ đỡ pháp lý để dự án triển khai với những cơ chế đặc thù, vượt tiền lệ.

Khát vọng này vốn đã được ấp ủ từ lâu. Ngược dòng thời gian về năm 2017, Đại biểu Quốc hội Phạm Thị Thùy Dương đã phát biểu mang tính tiên báo: “ĐSTĐC là dự án của tương lai, là biểu tượng cho sự phát triển của một quốc gia. Nó không chỉ đơn thuần là vận tải mà còn là công cụ để kết nối văn hóa, rút ngắn khoảng cách phát triển giữa các vùng miền”. Lời khẳng định ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt từ khát vọng đến hành động.

Động lực lan tỏa vùng miền: Tái cấu trúc không gian kinh tế

Một trong những tác động tích cực nhất của ĐSTĐC Bắc - Nam chính là khả năng tái cấu trúc không gian kinh tế. Việt Nam với đặc điểm địa lý kéo dài, nếu không có hệ thống giao thông tốc độ cao, sự chênh lệch phát triển giữa hai đầu đất nước và các tỉnh miền Trung sẽ luôn là bài toán khó. Khi thời gian di chuyển từ Hà Nội đến TP. HCM chỉ còn khoảng 5 giờ đồng hồ, khoảng cách địa lý gần như bị xóa nhòa.

Tuyến đường sắt này đi qua 20 tỉnh, thành phố, kết nối các cực tăng trưởng lớn nhất. Việc rút ngắn thời gian di chuyển giúp sự giao thoa nhân lực chất lượng cao trở nên dễ dàng hơn. Một chuyên gia có thể sống tại miền Trung nhưng vẫn làm việc tại các trung tâm công nghệ lớn nhờ tốc độ di chuyển siêu việt. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực dân số cho các đô thị nén mà còn mang lại cơ hội đổi đời cho những vùng đất miền Trung. Các di sản văn hóa, thiên nhiên dọc dải đất chữ S sẽ được kết nối trong một chuỗi cung ứng du lịch đẳng cấp, tạo diện mạo mới cho ngành kinh tế mũi nhọn.

Đặc biệt, dự án sẽ thúc đẩy sự hình thành của các "đô thị đường sắt" (TOD - Transit Oriented Development). Tại mỗi ga dừng, những tổ hợp kinh tế, dịch vụ và logistics hiện đại sẽ mọc lên, biến những vùng đất thuần nông trước đây trở thành những trung tâm giao thương sầm uất. Đây là mô hình thành công mà Nhật Bản và Hàn Quốc đã áp dụng để kéo giãn mật độ dân cư và phân bổ lại nguồn lực quốc gia một cách công bằng.

Bước chuyển mình của nguồn lực tư nhân và vai trò Nhà nước

Trong hành trình hiện thực hóa dự án, sự tham gia của khối kinh tế tư nhân từng được kỳ vọng là động lực quan trọng. Tuy nhiên, theo diễn biến mới nhất vào cuối năm 2025, Tập đoàn Vingroup (VinSpeed) đã chính thức rút đăng ký đầu tư trực tiếp vào trục Bắc - Nam. Đây là một quyết định chiến lược, phản ánh sự thay đổi ưu tiên để tập trung vào các siêu dự án hạ tầng khu vực chuyên biệt hơn.

Dự án tuyến đường sắt Bến Thành - Cần Giờ mà VinSpeed đang dành nguồn lực triển khai - Ảnh minh họa

Dù VinSpeed "phanh gấp" ở trục xương sống, nhưng tinh thần đồng hành của họ vẫn duy trì qua các tuyến như Bến Thành - Cần Giờ hay Hà Nội - Quảng Ninh. Sự rút lui này thực tế lại mang đến tín hiệu tích cực: Nó làm rõ hơn vai trò chủ đạo của Nhà nước. Khi Nhà nước làm chủ đầu tư chính bằng nguồn lực đầu tư công kết hợp vay vốn ưu đãi, tính minh bạch và sự thống nhất về công nghệ sẽ được đảm bảo tối đa. Dự án không còn phụ thuộc vào biến động của bất kỳ tập đoàn nào mà trở thành công trình của toàn dân.

Điều này giúp loại bỏ lo ngại về việc phát triển bất động sản đi kèm đường sắt, tập trung hoàn toàn vào mục tiêu vận tải. Như Đại biểu Hoàng Văn Cường nhấn mạnh tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV tháng 5.2025: “Mọi hoạt động phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định Nhà nước để đảm bảo lợi ích quốc gia là trên hết”.

Công nghệ tiên tiến và cam kết phát triển xanh

Việt Nam lựa chọn vận tốc thiết kế 350km/h, tiến thẳng lên trình độ tiên tiến của thế giới, sánh ngang với các cường quốc đường sắt. Việc sử dụng khổ ray 1.435mm cùng hệ thống tín hiệu ETCS Level 2 đảm bảo an toàn tuyệt đối. Trong bối cảnh cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, ĐSTĐC chính là phương thức hiện thực hóa cam kết đó. Đường sắt điện khí hóa có mức phát thải thấp hơn 10 lần so với đường bộ và 8 lần so với hàng không.

Dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam đang trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư

Hơn thế nữa, dự án là cơ hội vàng để xây dựng nền công nghiệp đường sắt nội địa. Thông qua tiếp nhận và chuyển giao công nghệ, chúng ta sẽ đào tạo đội ngũ kỹ sư đẳng cấp thế giới. Việc từng bước nội địa hóa các linh kiện sẽ tạo hàng vạn việc làm, thúc đẩy ngành cơ khí chế tạo và công nghệ thông tin phát triển vượt bậc. Đây không chỉ là mua một đoàn tàu, mà là mua một ngành công nghiệp để làm chủ tương lai.

Giải quyết bài toán tài chính và thách thức thực thi

Thử thách lớn nhất của dự án nằm ở con số kinh phí hơn 67 tỉ USD. Tuy nhiên, thách thức này đang được hóa giải bằng tư duy tài chính hiện đại. Thay vì phụ thuộc vào một nguồn duy nhất, Chính phủ đã đa dạng hóa cơ cấu vốn: từ ngân sách trung ương, trái phiếu Chính phủ cho đến các nguồn vốn ODA thế hệ mới với lãi suất cực thấp và không kèm điều kiện ràng buộc khắt khe.

Việc đầu tư vào ĐSTĐC được xem là "đầu tư phát triển" chứ không phải "chi tiêu ngân sách", bởi giá trị thặng dư từ việc tăng năng suất lao động và giảm chi phí logistics sẽ bù đắp gấp nhiều lần số vốn ban đầu.

Về giải phóng mặt bằng, dưới sự chỉ đạo của Thủ tướng Phạm Minh Chính, từ đầu năm 2026, các địa phương đã triển khai với tinh thần "xuyên lễ, xuyên Tết". Sự đồng thuận của người dân là yếu tố quyết định. Nhà nước cam kết chính sách đền bù thỏa đáng, coi lợi ích người dân là trung tâm. Mô hình "tái định cư đi trước một bước" đã giúp giảm thiểu khiếu kiện và đẩy nhanh tiến độ thi công ngay từ những km đầu tiên.

Ý chí dân tộc và hành trình lịch sử tới tương lai

Nhìn lại lịch sử, tuyến đường sắt xuyên Việt năm 1936 và chuyến tàu Thống Nhất năm 1975 là những mốc son chói lọi. Ngày hôm nay, ĐSTĐC Bắc - Nam chính là sự tiếp nối hào hùng đó. Nó không chỉ nối liền địa lý mà nối liền khát vọng quá khứ với tầm nhìn tương lai.

Khi đoàn tàu đầu tiên chuyển bánh vào năm 2035, đó sẽ là thời khắc Việt Nam chính thức đứng vào hàng ngũ các quốc gia có hạ tầng hiện đại bậc nhất. Đó là sự khẳng định một Việt Nam tự chủ, tự cường, đủ bản lĩnh thực hiện những công trình tầm vóc nhân loại. Con tàu lịch sử đã sẵn sàng trên đường ray của kỷ nguyên mới, mở ra một chương đầy kiêu hãnh trong lịch sử dân tộc.

Nam Phong