Đừng để rủi ro pháp lý đi sau đơn hàng EU: Phải tính từ gốc

40 tấn gạo jasmine hữu cơ Thái Lan vừa bị Ba Lan đình chỉ lưu thông vì hồ sơ chứng nhận và ghi nhãn không phù hợp. Không có rủi ro đối với sức khỏe người tiêu dùng, nhưng lô hàng vẫn bị dừng bán để tránh gây hiểu lầm về tính chất hữu cơ.

Vụ việc cho thấy rủi ro tại EU không chỉ nằm ở chất lượng hàng hóa, mà còn ở cách doanh nghiệp (DN) kiểm soát chứng từ, đối tác và trách nhiệm pháp lý trong suốt giao dịch. Đây cũng là điểm mà các DN xuất khẩu nông sản Việt Nam cần lưu ý khi mở rộng thị trường bằng các thỏa thuận phân phối độc quyền.

Trao độc quyền, đừng trao luôn quyền kiểm soát

Theo luật sư Chử Lan Phương, Luật sư điều hành Công ty Luật CEVEN LAW, một số DN trong nước đã cấp quyền phân phối độc quyền trên toàn EU cho đối tác mới khi chưa đánh giá đầy đủ năng lực thực tế.

Khi trao quyền phân phối độc quyền cho nhà nhập khẩu quốc tế, doanh nghiệp Việt cần thẩm định kỹ năng lực đối tác và ràng buộc chặt trách nhiệm pháp lý.

Nếu đối tác không đạt cam kết, DN có thể rơi vào thế bị động nếu hợp đồng thiếu KPI, sản lượng tối thiểu và điều kiện chấm dứt rõ ràng. Bà Phương cho rằng việc trao độc quyền cần đi cùng một quy trình kiểm soát chặt từ trước khi ký hợp đồng. 

Trước hết, DN phải thẩm định pháp nhân, chủ sở hữu, năng lực tài chính, mạng lưới phân phối, khách hàng và mức độ tuân thủ của đối tác. Đây là bước dễ bị bỏ qua khi DN ưu tiên tốc độ mở thị trường. Một đối tác có mạng lưới bán hàng tốt chưa chắc có đủ năng lực tài chính hoặc khả năng tuân thủ để đại diện cho DN trên toàn EU.

Sau khi thẩm định, hợp đồng phải ràng buộc cụ thể về lãnh thổ và thời hạn độc quyền. KPI, sản lượng đặt hàng tối thiểu (MOQ), hoạt động marketing và trách nhiệm cung cấp dữ liệu cũng cần được quy định rõ.

Các điều khoản về khiếu nại, kiểm tra tuân thủ và điều kiện chấm dứt hợp đồng càng không thể để chung chung. Nếu đối tác liên tục không đạt KPI nhưng DN không có cơ chế chấm dứt, quyền độc quyền có thể trở thành rào cản đối với chính DN.

Trước khi trao độc quyền cho đối tác tại EU, doanh nghiệp Việt cần kiểm tra kỹ năng lực và mức độ tuân thủ. Hợp đồng phải có doanh số tối thiểu, chỉ tiêu cụ thể và quyền chấm dứt nếu đối tác không đạt cam kết.

Độc quyền vì thế không nên được hiểu là trao toàn bộ quyền chủ động cho đối tác. DN cần giữ quyền kiểm tra, đánh giá định kỳ và chấm dứt khi các cam kết không được thực hiện.

Trao đổi với các nhà xuất khẩu tại một hội thảo bàn về việc tiếp cận hiệu quả thị trường EU được tổ chức ở Tp.HCM hôm 18/8, luật sư Chử Lan Phương lưu ý các hợp đồng thương mại giai đoạn 2026-2027 cũng cần thay đổi bản chất. Hợp đồng không chỉ là văn bản ghi nhận doanh thu, giá bán hay trách nhiệm giao nhận, mà phải trở thành công cụ phân bổ trách nhiệm pháp lý.

Trong đó, các bên cần tính đến trách nhiệm về dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), quyền kiểm tra tuân thủ và bảo hiểm bồi thường. Khi xảy ra sự cố, hợp đồng phải trả lời được câu hỏi bên nào chịu trách nhiệm, xử lý ra sao và chi phí thuộc về ai.

Đây là yêu cầu càng đáng chú ý khi các quy định của EU ngày càng đi sâu vào chuỗi cung ứng. Một lỗi phát sinh ở khâu chứng nhận, nhãn mác, bao bì hay dữ liệu có thể ảnh hưởng đến cả giao dịch.

Vì vậy, theo bà Phương, DN cũng cần cân nhắc bố trí đại diện pháp lý tại EU. Sản phẩm cần được chuẩn hóa từ khâu thiết kế bao bì, lựa chọn kênh phân phối phù hợp và bảo hộ song song nhãn hiệu với kiểu dáng công nghiệp.

Điểm chung của các giải pháp này là đưa pháp lý lên trước đơn hàng, thay vì chờ phát sinh tranh chấp mới xử lý.

Đổi từ gốc để giữ đơn hàng

Rủi ro pháp lý không chỉ nằm trong hợp đồng mà còn bắt đầu từ chính sản phẩm. Khi vào EU, hàng hóa phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu về kỹ thuật và môi trường, buộc DN phải tính các tiêu chuẩn này ngay từ khâu thiết kế.

Một ví dụ rõ là quy định về bao bì và rác thải bao bì (PPWR) của EU chính thức có hiệu lực từ ngày 12/8/2026. Quy định này thúc đẩy thiết kế bao bì theo hướng giảm chất thải, tăng khả năng tái chế và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Điều đó đồng nghĩa DN không thể chờ đến khi có đơn hàng mới kiểm tra lại bao bì. Vật liệu, thiết kế và quy cách đóng gói cần được tính ngay từ quá trình phát triển sản phẩm. Không chỉ bao bì, chính cách sản xuất cũng đang trở thành một phần của yêu cầu xuất khẩu.

Áp lực này đặc biệt lớn với các ngành sử dụng nhiều năng lượng như thép, xi măng, hóa chất, vật liệu xây dựng và cơ khí. Trong trung tuần tháng 8/2026, Thương vụ Việt Nam tại Đức cho biết EU đang thúc đẩy điện khí hóa, đồng thời tiếp tục hoàn thiện CBAM, hệ thống mua bán phát thải EU ETS và các chính sách công nghiệp xanh. Theo Thương vụ, hiệu quả năng lượng và phát thải đang trở thành một phần của năng lực xuất khẩu.

Muốn giữ đơn hàng EU, các nhà xuất khẩu của Việt Nam phải tính từ gốc, từ thiết kế sản phẩm, bao bì đến công nghệ, năng lượng, phát thải và hồ sơ chứng nhận.

Đây cũng là lý do nông sản Việt cần thay đổi từ cách sản xuất đến cách tạo giá trị. Ông Lê Hoàng An, nhà sáng lập Công ty TNHH Anvan Dried Food, nhấn mạnh cần chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu.

Từ năm 2019, DN của ông đã ứng dụng công nghệ giảm áp tức thời có kiểm soát trong sản xuất gia vị, cà phê và trái cây sấy. Phương pháp này giúp giảm tải lượng vi sinh, kiểm soát chặt quá trình sấy và tạo độ ổn định cho sản phẩm.

Đáng chú ý, ông An cho rằng công nghệ không thay thế giá trị tự nhiên mà giúp bảo tồn và nâng tầm giá trị đó. Đây cũng là cách đưa tiêu chuẩn kỹ thuật vào sản phẩm ngay từ đầu, thay vì xử lý khi hàng đã hoàn thiện.

Cách tiếp cận trên càng quan trọng khi EU ngày càng mở rộng kiểm soát từ sản phẩm cuối cùng sang nhiều khâu trong chuỗi cung ứng. Không chỉ chất lượng hàng hóa, cả hồ sơ chứng nhận và thông tin trên nhãn cũng phải nhất quán.

Vụ gạo jasmine hữu cơ Thái Lan bị Ba Lan đình chỉ cũng cho thấy điều này: sản phẩm không có vấn đề về sức khỏe vẫn có thể bị dừng lưu thông nếu chứng nhận và nhãn mác không phù hợp.

Với DN Việt, bài toán vì thế không nằm ở việc chạy theo từng quy định mới của EU, mà phải chủ động xây dựng hệ thống kiểm soát ngay từ trước khi có đơn hàng. Trước khi ký, DN cần xác định các yêu cầu pháp lý của thị trường và thẩm định đối tác. Khi ký hợp đồng, phải phân bổ rõ trách nhiệm, KPI, MOQ và quyền kiểm tra. Trong sản xuất, công nghệ, bao bì, dữ liệu và phát thải cũng phải được tính ngay từ đầu.

Cách làm này giúp DN không chỉ đáp ứng từng yêu cầu riêng lẻ, mà còn chủ động ứng phó khi quy định, đối tác hoặc điều kiện thị trường thay đổi.

Với thị trường EU, bán được một đơn hàng chưa phải là đích đến. Điều quan trọng là DN phải kiểm soát được rủi ro trước khi chúng trở thành lý do khiến đơn hàng bị đình trệ. Khi pháp lý, công nghệ và tiêu chuẩn được tính từ gốc, tuân thủ không còn là khâu “chữa cháy” sau đơn hàng mà trở thành điều kiện để DN bán được hàng và giữ được thị trường.