Đức - Nga: Quan hệ đóng băng và bài toán an ninh châu Âu

Ngày 1/9, Berlin công bố 5 biện pháp sau khi quy trách nhiệm cho Nga liên quan vụ phát hiện UAV mang chất nổ tại sân bay Leipzig/Halle ngày 4/8, trong đó có quyết định đóng Tổng Lãnh sự quán Nga tại Bonn từ ngày 18/9. Moscow bác bỏ cáo buộc và tuyên bố sẽ đáp trả. Đây là bước đi mới trong quá trình quan hệ Đức - Nga tiếp tục thu hẹp không gian hợp tác.

Quan hệ Đức - Nga căng thẳng, không gian hợp tác ngày càng thu hẹp. Ảnh minh họa.

Từ đối tác năng lượng đến giảm phụ thuộc

Năng lượng là biểu hiện rõ nhất của sự thay đổi đó. Trong nhiều năm, khí đốt Nga đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế Đức. Hạ tầng đường ống, thương mại và đầu tư tạo nên mức độ gắn kết mà hai bên từng coi là một phần của nền tảng ổn định trong quan hệ.

Sau khi quan hệ với Moscow xấu đi, Berlin phải tìm nguồn cung thay thế, đầu tư vào hạ tầng nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng và đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng. Các nghiên cứu của Claudia Kemfert, Trưởng bộ phận Năng lượng, Giao thông và Môi trường tại Viện Nghiên cứu Kinh tế Đức (DIW Berlin), cho thấy Đức có thể bảo đảm an ninh nguồn cung khí đốt mà không cần phụ thuộc vào khí đốt Nga nếu điều chỉnh phù hợp về nguồn cung, hạ tầng và nhu cầu.

Đường ống khí đốt Nord Stream 1 tại Lubmin, Đức. Đây là đường ống dẫn khí đốt lớn nhất từ Nga sang Đức qua biển Baltic. Ảnh: The Guardian.

Điểm đáng chú ý là tiêu chí đánh giá một quan hệ kinh tế đã thay đổi. Trước đây, nguồn năng lượng có chi phí cạnh tranh và nguồn cung ổn định có thể được xem là lợi thế. Trong môi trường địa chính trị mới, mức độ phụ thuộc và khả năng chống chịu cũng trở thành những yếu tố quan trọng.

Với Berlin, giảm phụ thuộc không chỉ là quyết định kinh tế mà còn là một phần của chính sách an ninh. Một hệ thống quá lệ thuộc vào một nguồn cung chiến lược sẽ dễ bị tổn thương khi quan hệ chính trị thay đổi.

Tuy nhiên, quá trình này có chi phí. Đức phải đầu tư vào hạ tầng mới, điều chỉnh chuỗi cung ứng và duy trì sức cạnh tranh trong điều kiện chi phí năng lượng biến động.

Cũng cần tránh cách nhìn đơn giản quy mọi khó khăn kinh tế của Đức cho sự suy giảm quan hệ với Nga. Nền kinh tế lớn nhất châu Âu còn chịu sức ép từ cạnh tranh công nghiệp toàn cầu, chuyển đổi năng lượng, chi phí sản xuất, thay đổi công nghệ và biến động thương mại.

Một khi doanh nghiệp chuyển sang thị trường mới, hạ tầng năng lượng được tổ chức lại và chính sách an ninh được điều chỉnh, việc quay lại trạng thái cũ sẽ khó khăn. Ngay cả khi quan hệ chính trị được cải thiện, khả năng Đức trở lại mức độ phụ thuộc như trước đây cũng rất thấp.

Ukraine và sự thay đổi trong nhận thức an ninh

Nếu năng lượng làm thay đổi nền tảng kinh tế, thì Ukraine làm thay đổi sâu sắc hơn cách Berlin nhìn nhận vấn đề an ninh. Đức hiện giữ vai trò đáng kể trong hỗ trợ Ukraine và củng cố năng lực phòng thủ của châu Âu. Vì vậy, quan hệ với Nga ngày càng được xem xét trong bối cảnh rộng hơn của NATO, EU và an ninh khu vực.

Vụ việc tại Leipzig/Halle là một ví dụ.

Theo chính phủ Đức, ngày 4/8, một UAV mang chất nổ được phát hiện gần một máy bay Ukraine tại sân bay Leipzig/Halle và đã được vô hiệu hóa. Sau quá trình điều tra, Berlin quy trách nhiệm cho Nga và coi vụ việc là một phần của những hoạt động gây sức ép mà Đức ngày càng quan tâm.

Moscow bác bỏ hoàn toàn cáo buộc. Bộ Ngoại giao Nga ngày 2/9 triệu đại biện lâm thời Đức tại Moscow để phản đối, cho rằng Berlin không đưa ra bằng chứng thuyết phục và đang sử dụng vụ việc làm cơ sở cho những bước đi mới nhằm vào Nga. Ngày 3/9, Điện Kremlin tiếp tục chỉ trích quyết định đóng Tổng Lãnh sự quán Nga tại Bonn.

Máy bay Ukraine tại sân bay Leipzig-Halle, Đức, nơi phát hiện thiết bị bay không người lái mang chất nổ. Ảnh: The Independent.

Ở đây, điều quan trọng là phân biệt giữa cáo buộc của một bên và những gì đã được các bên cùng xác nhận. Berlin đã đưa ra kết luận và hành động trên cơ sở kết luận; Moscow phủ nhận. Điều có thể khẳng định là vụ việc đã tạo ra tác động ngoại giao đáng kể và góp phần làm quan hệ song phương căng thẳng hơn.

Giáo sư Carlo Masala, chuyên gia về chính trị quốc tế tại Đại học Bundeswehr Munich, đánh giá vụ Leipzig/Halle là dấu hiệu của sự thay đổi trong các phương thức gây sức ép dưới ngưỡng xung đột trực tiếp. Theo ông, Đức trở thành mục tiêu đáng chú ý do vai trò trung tâm của nước này trong hỗ trợ châu Âu dành cho Ukraine.

Nhận định trên không phải kết luận pháp lý về vụ việc, nhưng cho thấy vì sao Berlin ngày càng chú ý đến những lĩnh vực như hạ tầng trọng yếu, giao thông, năng lượng, không gian mạng và các cơ sở có liên quan tới hoạt động hỗ trợ Ukraine.

Đức đang thay đổi vai trò tại châu Âu

Sự thay đổi trong quan hệ với Nga diễn ra đồng thời với việc Đức điều chỉnh vai trò an ninh của mình. Trong nhiều thập kỷ, Berlin được nhìn nhận chủ yếu qua sức mạnh kinh tế và ảnh hưởng trong EU, đồng thời tương đối thận trọng với sức mạnh quân sự. Bối cảnh hiện nay đang thúc đẩy Đức thay đổi cách tiếp cận.

Xung đột tại Ukraine thúc đẩy Berlin tăng chi tiêu quốc phòng, củng cố lực lượng vũ trang và quan tâm hơn tới năng lực công nghiệp quốc phòng. “Zeitenwende”, khái niệm được đưa ra để mô tả bước chuyển trong chính sách an ninh Đức, sau chiến dịch quân sự đặc biệt của Nga tại Ukraina vào năm 2022, ngày càng được cụ thể hóa bằng những quyết định về ngân sách, tổ chức lực lượng và hợp tác quốc phòng.

Đức tăng cường năng lực quốc phòng sau khi xung đột tại Ukraine bùng phát. Ảnh: Türkiye Today.

Ông Grégoire Roos, Giám đốc các Chương trình châu Âu và Nga - Eurasia của Chatham House, nhận định Đức đang đứng trước cơ hội trở thành một trung tâm quyền lực an ninh quan trọng hơn của châu Âu. Theo ông, thách thức không chỉ là tăng ngân sách mà còn phải biến nguồn lực thành năng lực chiến lược và vai trò lãnh đạo thực tế.

Một nước Đức có năng lực quốc phòng lớn hơn sẽ có vai trò đáng kể hơn trong NATO và các cấu trúc an ninh châu Âu. Điều đó có thể củng cố khả năng phòng thủ của khu vực, đồng thời tác động tới cách Moscow nhìn nhận vai trò ngày càng lớn của Berlin.

Tuy nhiên, tăng chi tiêu quốc phòng không tự động tạo ra sức mạnh chiến lược. Đức vẫn phải giải quyết các vấn đề về mua sắm, sản xuất, nhân lực, hậu cần và phối hợp với đồng minh; quan trọng hơn là đặt vai trò mới trong khuôn khổ NATO và EU.

Ngoại giao trong thời kỳ thiếu lòng tin

Quyết định đóng Tổng Lãnh sự quán Nga tại Bonn cho thấy căng thẳng đã lan sang những lĩnh vực từng được coi là kênh tiếp xúc thực tế giữa hai nước. Berlin cho biết cơ quan này sẽ đóng cửa từ ngày 18/9, đồng thời chấm dứt hợp đồng với “Ngôi nhà Nga” tại Berlin. Moscow sau đó thông báo đóng các trung tâm văn hóa Đức Goethe-Institut tại Nga, trong đó có các trung tâm ở Moscow, Saint Petersburg và Yekaterinburg.

Một vòng đáp trả như vậy không chỉ có ý nghĩa biểu tượng. Lãnh sự quán xử lý các vấn đề liên quan công dân và doanh nghiệp, trong khi các cơ sở văn hóa tạo ra những tiếp xúc về xã hội, giáo dục và giao lưu nhân dân. Khi các kênh này bị thu hẹp, khả năng duy trì tiếp xúc trực tiếp cũng giảm theo.

Tổng Lãnh sự quán Nga tại Bonn, Đức. Ảnh: TVP World.

Trong quan hệ quốc tế, ngoại giao không chỉ có giá trị khi quan hệ tốt đẹp. Khi lòng tin suy giảm, các kênh liên lạc càng có ý nghĩa trong việc truyền đạt cảnh báo, làm rõ ý định và xử lý các sự cố trước khi chúng leo thang.

Nghịch lý hiện nay là quan hệ càng lạnh, nhu cầu kiểm soát rủi ro càng lớn, nhưng chính những biện pháp đáp trả lại có thể làm giảm không gian để kiểm soát rủi ro.

Điều đó không phủ nhận quyền của mỗi bên trong việc bảo vệ lợi ích an ninh. Vấn đề là các biện pháp được lựa chọn cần tính tới cả hiệu quả trước mắt và hệ quả lâu dài đối với khả năng quản lý bất đồng.

Bài toán rộng hơn của châu Âu

Từ góc độ châu Âu, vấn đề không chỉ là quan hệ Đức - Nga sẽ căng thẳng đến đâu, mà còn là khoảng cách giữa hai bên sẽ tác động thế nào tới cấu trúc an ninh của toàn khu vực.

Đức nằm ở vị trí trung tâm châu Âu, có nền kinh tế lớn và giữ vai trò quan trọng trong NATO và EU. Khi Berlin tăng năng lực quốc phòng, giảm phụ thuộc vào Nga và tham gia sâu hơn vào chính sách an ninh chung, những thay đổi đó có tác động vượt ra ngoài biên giới Đức.

Một châu Âu có năng lực phòng thủ tốt hơn sẽ có khả năng ứng phó tốt hơn với các nguy cơ. Nhưng sức mạnh quân sự không phải yếu tố duy nhất tạo nên ổn định.

Berlin tăng cường vai trò trong chính sách an ninh, quốc phòng châu Âu. Ảnh: BST Europe.

Khi lòng tin thấp, mỗi bên có xu hướng diễn giải hành động của bên kia theo hướng thận trọng hơn. Một biện pháp mà bên này coi là phòng vệ có thể bị bên kia xem là gây sức ép. Nếu thiếu kênh trao đổi, khác biệt trong cách hiểu có thể nhanh chóng dẫn tới phản ứng chính trị.

Vụ Leipzig/Halle cho thấy cơ chế này có thể vận hành như thế nào. Đức coi vụ việc đủ nghiêm trọng để đưa ra các biện pháp, trong khi Nga phủ nhận cáo buộc và coi quyết định của Berlin là sự leo thang không có cơ sở.

Châu Âu vì vậy đứng trước yêu cầu kép: củng cố năng lực phòng thủ nhưng vẫn duy trì phương tiện kiểm soát khủng hoảng. Răn đe đáng tin cậy có thể giúp giảm nguy cơ tính toán sai, song răn đe chỉ là một phần của ổn định. Khi xảy ra sự cố, vẫn cần những kênh để xác minh thông tin, truyền đạt lập trường và tránh phản ứng vượt quá mức cần thiết.

Khi khoảng cách trở thành trạng thái mới

Việc Moscow tuyên bố đóng các cơ sở Goethe-Institut tại Nga, sau khi Berlin quyết định đóng Tổng Lãnh sự quán Nga tại Bonn và chấm dứt hoạt động của “Ngôi nhà Nga” ở Berlin, cho thấy quan hệ Đức - Nga đang đi xa hơn một vòng căng thẳng ngoại giao thông thường. Những kênh từng giúp duy trì tiếp xúc giữa hai xã hội cũng đang thu hẹp.

Các kênh giao lưu văn hóa Đức - Nga cũng bị thu hẹp khi quan hệ song phương tiếp tục căng thẳng. Ảnh: The Kyiv Independent.

Tuy nhiên, sự thu hẹp đó chưa đồng nghĩa với việc mọi khả năng tiếp xúc đã biến mất. Đức và Nga vẫn tồn tại trong cùng một không gian địa lý, còn những vấn đề về an ninh, hàng không, hàng hải, công dân hay các vấn đề xuyên biên giới vẫn có thể buộc hai bên phải trao đổi. Điều thay đổi căn bản là kỳ vọng: Berlin khó trở lại cách tiếp cận từng đặt nặng lợi ích kinh tế và sự phụ thuộc lẫn nhau, trong khi Moscow cũng phải tính đến một nước Đức đang đảm nhận vai trò an ninh lớn hơn tại châu Âu.

Vì vậy, tương lai quan hệ Đức - Nga có lẽ không nằm ở việc khôi phục nguyên trạng, mà ở khả năng hình thành một trạng thái mới, trong đó khoảng cách được thừa nhận nhưng vẫn được quản lý. Đây là một nhiệm vụ không dễ dàng, song cần thiết nếu hai bên không muốn mỗi sự cố mới lại tạo thêm một nấc đối đầu.

Với Berlin, bài toán không chỉ là làm thế nào để cứng rắn hơn với Moscow, mà còn là làm thế nào để sức mạnh và sự tỉnh táo cùng tồn tại trong chính sách đối ngoại. Với châu Âu, yêu cầu còn lớn hơn: xây dựng một cấu trúc an ninh đủ vững để không phải lựa chọn giữa phòng thủ và đối thoại.

Quan hệ Đức - Nga có thể không sớm tan băng. Nhưng một trật tự an ninh bền vững không được đo bằng việc các bên gần nhau đến đâu, mà bằng khả năng giữ cho khoảng cách ấy không biến thành đối đầu mất kiểm soát.