Đưa nón lá thành sản phẩm OCOP

Nằm ven sông Gianh, gắn với bề dày lịch sử của làng Thổ Ngọa, nghề làm nón lá nơi đây đã nổi tiếng từ xa xưa. Nón Thổ Ngọa không chỉ hiện diện khắp các miền quê trong tỉnh mà còn trở thành thương hiệu quen thuộc với người tiêu dùng trong nước. Ở thời kỳ hưng thịnh, nghề nón thu hút gần như toàn bộ các hộ gia đình tham gia với đầy đủ thành viên từ ông bà, cha mẹ đến các con, cháu. Đối với một số gia đình, đây là nghề chính, giúp họ có “của ăn, của để”.

“Làm nón chỉ cần siêng năng, chịu khó thì gia đình có thể ấm no, con cái được học hành. Hôm nay làm xong chiếc nón, ngày mai ra chợ là có tiền chăm lo cho cả nhà rồi”, đó là tâm sự chung của những người gắn bó với nghề nón ở làng Thổ Ngọa.

Từ Thổ Ngọa, nghề nón dần lan tỏa ra nhiều làng trong địa phương, trở thành sản phẩm đặc trưng, tiêu biểu của phường Bắc Gianh. Trải qua chặng đường dài cùng những biến đổi của đời sống, nghề cũng không tránh khỏi thăng trầm. Dẫu vậy, nhiều người dân vẫn gắn bó với nghề như một phần máu thịt, vừa mưu sinh, vừa gìn giữ nét văn hóa truyền thống của quê hương.

Nhiều người dân Bắc Gianh vẫn gắn bó với nghề làm nón truyền thống - Ảnh: N.M

Nghề làm nón bây giờ không còn phổ biến như trước, nhưng những người còn gắn bó đều là những người tâm huyết, yêu nghề, xem đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là trách nhiệm gìn giữ một nét văn hóa truyền thống của quê hương.

Về Thổ Ngọa, Thuận Bài, Thọ Đơn… bây giờ vẫn dễ dàng bắt gặp những hình ảnh rất đặc trưng của nghề nón. Đó là bên hiên nhà mỗi người một việc, thoăn thoắt lên khuôn, cắt lá, xây nón, chằm nón, xưa gọi là “làm chùm”. Vừa làm mọi người vừa trò chuyện, tạo nên không khí ấm áp, rộn ràng, đậm chất làng quê.

Bà Trần Thị Hới (SN 1954) đã gắn bó với nghề làm nón từ thuở nhỏ và đến nay vẫn là một trong những người thủy chung với nghề. Không chỉ giỏi tay nghề, bà còn góp phần gìn giữ, nối dài nét đẹp rất riêng của làng nghề Thổ Ngọa khi vừa làm vừa hát những bài hát quen thuộc, như thuở xưa người làng nón vẫn tổ chức hát hò đối đáp.

Bà Hới cho biết, là nghề cha ông truyền lại, trẻ em từ 6-7 tuổi đã có thể tham gia làm, người già, người trẻ, nam thanh nữ tú đều có thể gắn bó với nghề. Những ngày nông nhàn hay mưa gió, khi không thể ra đồng hay buôn bán, nghề nón trở thành nguồn thu nhập ổn định, giúp nhiều gia đình trang trải cuộc sống. Dù cuộc sống đã đổi thay rất nhiều, bà vẫn luôn yêu và cố gắng giữ nghề.

Còn bà Nguyễn Thị Xuân (SN 1947) đã có hơn nửa thế kỷ bán nón ở chợ Họa, phường Bắc Gianh. Không cần nhiều vốn, chỉ với một gian hàng nhỏ, bà vẫn duy trì được nguồn thu nhập ổn định, góp phần trang trải cuộc sống và đưa sản phẩm của quê nhà đến gần hơn với người tiêu dùng.

Tuy nhiên, trước những đổi thay mạnh mẽ của đời sống hiện đại, nghề làm nón ở Thổ Ngọa đang đối mặt với nhiều khó khăn. Nhu cầu sử dụng nón lá không còn phổ biến như trước, thị trường tiêu thụ dần thu hẹp. Lao động trẻ ngày càng vắng bóng, trong khi những người gắn bó lâu năm với nghề phần lớn đã cao tuổi, sức khỏe giảm sút. Sự thiếu hụt lực lượng kế cận và khâu tiêu thụ ngày càng khó khăn hơn khiến nghề nón đứng trước nguy cơ mai một nếu không có giải pháp kịp thời.

Trước thực tế đó, chính quyền địa phương đã tăng cường tuyên truyền, vận động người dân giữ gìn và phát huy nghề truyền thống; đồng thời khuyến khích các hộ sản xuất chủ động đổi mới. Một số gia đình đã học hỏi, nắm bắt nhu cầu thị trường để cải tiến mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm, chú trọng chất lượng và tính thẩm mỹ để phù hợp hơn với thị hiếu người tiêu dùng.

Bà Trần Ngọc Hương, Phó Chủ tịch UBND phường Bắc Gianh cho biết, địa phương xác định gìn giữ nghề nón lá không chỉ là duy trì sinh kế mà còn là bảo tồn giá trị văn hóa đặc trưng của làng quê có lịch sử lâu đời. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ phường Bắc Gianh nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định đưa sản phẩm nón thành sản phẩm OCOP. Thời gian tới, phường sẽ tiếp tục bố trí kinh phí để nâng cao chất lượng sản phẩm, hỗ trợ quảng bá, kết nối tiêu thụ, từng bước xây dựng thương hiệu nón Thổ Ngọa trở thành sản phẩm OCOP tiêu biểu của địa phương, tạo động lực để làng nghề duy trì và phát triển bền vững.

Diệp Đồng