Đổi mới sáng tạo ở ĐBSCL: Nhiều thuận lợi nhưng cũng lắm thách thức

Vinh danh tuổi trẻ TP.Cần Thơ có thành tích ĐMST năm 2025 - Ảnh: Trung Phạm

Nhiều tiềm năng để phát triển đổi mới sáng tạo

Theo Ths. Nguyễn Thị Kim Nhung (giảng viên Khoa nhà nước và pháp luật, Trường Chính trị TP. Cần Thơ), Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chiếm khoảng 12% diện tích và 19% dân số cả nước. Vùng có hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp, thủy sản, công nghiệp chế biến thực phẩm, du lịch và năng lượng tái tạo.

Hiện nay, ĐBSCL đóng góp hơn 50% sản lượng lúa, 65% sản lượng nuôi trồng thủy sản và 70% sản lượng trái cây của cả nước. Đặc biệt, khu vực này chiếm tới 95% lượng gạo xuất khẩu và khoảng 60% sản lượng cá xuất khẩu của Việt Nam. Những con số này cho thấy tiềm năng rất lớn để ứng dụng khoa học công nghệ (KHCN) nhằm nâng cao giá trị chuỗi sản phẩm nông nghiệp và thủy sản của vùng.

Nhiều doanh nghiệp trong vùng cũng bắt đầu ứng dụng KHCN vào sản xuất. Ông Nguyễn Trường Thịnh, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH Chế biến dừa Lương Quới (Vĩnh Long), cho biết việc nghiên cứu chiết tách dầu dừa tinh khiết bằng công nghệ không gia nhiệt đã giúp doanh nghiệp xây dựng dây chuyền sản xuất với công suất khoảng 5 triệu lít mỗi năm, phục vụ cả thị trường trong nước và xuất khẩu.

Trong khi đó, ông Lâm Thành Kiệt, Giám đốc Công ty TNHH Trịnh Văn Phú (An Giang), cho rằng việc ứng dụng KHCN trong sản xuất đã tạo ra sản phẩm gạo hữu cơ Collagen chứa 17 acid amin tự nhiên, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo và cải thiện thu nhập cho nông dân.

Song song với ứng dụng KHCN, các hoạt động KN ĐMST tại ĐBSCL cũng bắt đầu được chú trọng. Nhiều trường đại học trong vùng như Đại học Cần Thơ, Đại học Trà Vinh, Đại học An Giang hay Đại học Nam Cần Thơ đã đưa nội dung KN ĐMST vào chương trình đào tạo.

Theo TS. Ngô Anh Tín, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP.Cần Thơ, hệ sinh thái KN ĐMST ở ĐBSCL đang trong giai đoạn hình thành nhưng đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp, các cuộc thi sáng tạo và các trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp đã bắt đầu xuất hiện tại nhiều địa phương.

Những sản phẩm từ Le Mit Food - Ảnh: Văn Kim Khanh

Nhiều rào cản cần tháo gỡ

Mặc dù có nhiều tiềm năng và chính sách hỗ trợ, hoạt động KHCN và ĐMST ở ĐBSCL vẫn còn nhiều hạn chế.

Theo Ths. Nguyễn Thị Kim Nhung, một trong những khó khăn lớn nhất là số lượng doanh nghiệp trong vùng còn ít và chủ yếu là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tỷ lệ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài khá thấp, chỉ chiếm khoảng 5,6% số dự án và 6,8% tổng vốn đăng ký của cả nước trong giai đoạn 2024.

Sau đại dịch COVID-19, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Một thách thức khác là nguồn nhân lực KHCN còn hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng. Nhân lực nghiên cứu và phát triển tại các doanh nghiệp trong vùng còn rất ít, trong khi năng lực đầu tư cho ĐMST của doanh nghiệp cũng chưa cao.

Bên cạnh đó, các lĩnh vực nghiên cứu khoa học tại ĐBSCL vẫn chưa đa dạng. Nhiều lĩnh vực quan trọng như công nghệ chế biến nông sản, công nghệ cơ khí phục vụ nông nghiệp hay công nghệ thông tin trong quản lý hạ tầng và thương mại dịch vụ chưa được đầu tư tương xứng.

Sản phẩm nông nghiệp trong ĐMST - Ảnh: Lương Xuân Cao

Theo các chuyên gia, hệ sinh thái KN ĐMST của vùng cũng mới ở giai đoạn đầu. Các vườn ươm doanh nghiệp, quỹ đầu tư khởi nghiệp và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp chưa phát triển mạnh.

Vườn ươm Doanh nghiệp Việt Nam – Hàn Quốc xây dựng và đi vào hoạt động hơn 10 năm nhưng đến nay vẫn chưa có những doanh nghiệp “bay lên”, dù cơ chế, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đã được ban hành.

Ngoài ra, nhận thức và kỹ năng sử dụng công nghệ số của người dân và doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Đây là một trong những rào cản lớn đối với quá trình chuyển đổi số (CĐS) và ĐMST của khu vực.

Trên địa bàn TP. Cần Thơ hiện nay rất ít doanh nghiệp khởi nghiệp ĐMST đúng nghĩa và duy trì hoạt động hiệu quả, tạo được uy tín và tiếng vang như Le Mit Food, dù quy mô của doanh nghiệp này vẫn còn khiêm tốn.

Tại Cần Thơ, nơi có hơn 9.000 cán bộ, nhà khoa học, tuy nhiên phần lớn là cán bộ, công chức, viên chức nhà nước và làm việc tại các viện, trường. Nhà khoa học làm việc trực tiếp tại các doanh nghiệp chiếm số lượng nhỏ, điều này cũng hạn chế khả năng đổi mới sáng tạo trong khu vực doanh nghiệp.

Những sản phẩm từ ĐMST ở ĐBSCL - Ảnh: V.K.K

Cần giải pháp đồng bộ để thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Các chuyên gia cho rằng để thúc đẩy KHCN và ĐMST ở ĐBSCL cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, cần có các chính sách ưu đãi để thu hút doanh nghiệp công nghệ và các tập đoàn lớn đầu tư vào khu vực.

Bên cạnh đó, các địa phương cần xây dựng chiến lược dài hạn về phát triển nguồn nhân lực KHCN, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ nền kinh tế số.

Ngoài ra, cần tăng cường liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để chuyển giao các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất.

Theo TS. Ngô Anh Tín, việc xây dựng hệ sinh thái KN ĐMST cần tập trung vào chất lượng thay vì chỉ chú trọng số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp. Các trường đại học cần đóng vai trò trung tâm trong hệ sinh thái này thông qua đào tạo, nghiên cứu và hỗ trợ khởi nghiệp.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ và yêu cầu phát triển bền vững, ĐMST sẽ là chìa khóa giúp ĐBSCL khai thác hiệu quả tiềm năng và nâng cao giá trị kinh tế. Tuy nhiên, để làm được điều đó, khu vực cần tiếp tục tháo gỡ các rào cản về nguồn lực, nhân lực và thể chế, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển trong tương lai.

PGS.TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi, Giảng viên cao cấp và lãnh đạo tại Phòng Khoa học, Công nghệ và ĐMST, Đại học Cần Thơ, cho rằng có nhiều nguyên nhân khiến hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo ở vùng ĐBSCL còn chậm so với các khu vực khác. Đây là vùng kinh tế nông nghiệp, tư duy của phần lớn người dân vẫn chịu ảnh hưởng bởi mô hình sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ; trong khi kinh tế công nghiệp cũng phát triển chậm hơn so với nhiều vùng khác.

Hội thảo ĐMST ở Đại học Cần Thơ - Ảnh: V.K.K

Hiện nay, Đại học Cần Thơ là nơi quy tụ nhiều phát minh, sáng chế và hoạt động ĐMST của khu vực. Tuy nhiên, việc chuyển giao KHCN và đưa các phát minh, sáng chế vào đời sống kinh tế vẫn còn khoảng cách. Ngay cả trong lĩnh vực CĐS, ĐBSCL cũng đi sau nhiều đô thị lớn của cả nước.

Theo PGS.TS. Lê Nguyễn Đoan Khôi, để phát triển hệ sinh thái KN ĐMST, khu vực cần khắc phục những hạn chế nội tại và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều này đòi hỏi thời gian, sự nỗ lực bền bỉ cũng như đầu tư mạnh mẽ cho nguồn nhân lực và tài chính.

Văn Kim Khanh