Độc đáo nghề làm giấy dó

Du khách nước ngoài tìm hiểu nghề làm giấy dó thủ công ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Phú Thọ.

Lưu giữ tinh hoa nghề truyền thống

Nghề làm giấy dó của đồng bào Mông đã có từ lâu đời và được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo chị Sùng Y Dớ ở bản Chà Đáy, xã Pà Cò, tuy không phát triển với quy mô làng nghề truyền thống như các nghề thủ công khác nhưng nghề làm giấy dó lại lặng lẽ tồn tại cùng thời gian, thể hiện những giá trị văn hóa tâm linh độc đáo.

Mỗi dịp năm mới, người Mông thường cắt giấy dó thành những mảnh nhỏ dán lên các cột nhà, góc nhà, chuồng trại, công cụ lao động. Họ quan niệm đây là nghi thức “niêm phong” kết thúc năm cũ, xua đuổi tà ma và chào đón năm mới bình an, may mắn.

Vào năm mới, người dân tộc Mông ở xã Pà Cò thực hiện một nghi thức quan trọng là dán giấy dó "niêm phong" năm cũ, mừng đón năm mới may mắn.

Để làm giấy dó, người Mông Pà Cò dùng thân cây giang và vỏ cây dướng được lấy từ rừng. Quy trình làm giấy thủ công chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm, trải qua nhiều công đoạn. Từ thu hoạch nguyên liệu đến nấu bột (tước lấy lớp trắng bên trong vỏ hoặc thân cây, luộc kỹ cùng tro bếp trong nhiều giờ đến khi mềm rục) rồi đem ngâm nước, giã nát hỗn hợp trước khi khuấy đều trong chậu nước để chắt lấy phần bột giấy mịn nhất. Cuối cùng là dùng khuôn tráng có căng vải mỏng để vớt bột giấy, dàn đều và mang phơi dưới nắng cho đến khi khô hẳn.

Du khách trải nghiệm công đoạn dàn đều bột giấy lên khung sắt.

Với cộng đồng người Dao, Tày ở xã Quy Đức, Đức Nhàn, giấy dó thường được sử dụng để viết sách, vẽ tranh và thực hiện các nghi lễ truyền thống. Ông Lý Hồng Minh ở bản Sưng Bai, xã Cao Sơn chia sẻ: Từ xa xưa, người Dao đã dùng giấy dó đóng thành từng quyển để viết chữ. Các dịp lễ như cấp sắc, cầu an, cầu mùa... không thể thiếu giấy dó để vẽ, viết lên đó những điều răn dạy con cháu làm điều lành, tránh điều ác.

Nhờ chất liệu giấy dó lâu bền mà người dân tộc Tày xã Đức Nhàn đã bảo tồn tri thức dân gian chữ viết cổ qua hàng trăm năm.

Nếu như người Mông ở Pà Cò dùng thân cây giang, vỏ cây dướng để làm giấy thì người Dao Tiền ở bản Sưng Bai lại sử dụng vỏ cây dó cùng nhiều nguyên liệu tự nhiên khác. Qua nhiều công đoạn thủ công, giấy dó thành phẩm được tạo ra với đặc tính xốp, mịn, dai, khi kéo giãn tạo nên tiếng rất đanh và không nhòe khi viết, vẽ. Đây không chỉ là loại giấy dùng trong sinh hoạt hay tín ngưỡng mà còn là chất liệu tạo nên những bức tranh thờ mang tính nghệ thuật, tâm linh của người Dao.

Người dân bản Sưng Bai, xã Cao Sơn khôi phục nghề làm giấy dó độc đáo.

Hiện nay, nghề làm giấy dó thủ công vẫn được đồng bào dân tộc thiểu số duy trì. Họ quan niệm rằng, đây là nghề tổ của dân tộc mình nên phải có trách nhiệm tiếp tục truyền lại cho con cháu. Không chỉ dùng trong viết, vẽ, nghề làm giấy dó còn được quan tâm bảo tồn, phát triển nhờ khả năng ứng dụng vào thiết kế, trang trí nội thất, như sổ tay, làm đèn lồng, quạt, tranh treo tường, gấp giấy nghệ thuật...

Hấp dẫn sản phẩm du lịch trải nghiệm

Cũng tại các bản làng có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, hoạt động du lịch trải nghiệm làm giấy thủ công thu hút nhiều du khách tìm hiểu. Một số điểm đến đã thiết kế, xây dựng các sản phẩm du lịch, trong đó có chương trình workshop (người tham gia được hướng dẫn và tự tay tạo sản phẩm) tại hộ gia đình. Trên hành trình tìm hiểu nghề thủ công thú vị, du khách được trải nghiệm không gian văn hóa lưu giữ nghề truyền thống, tự tay thực hiện các công đoạn, từ nghiền vỏ cây, khuấy bột đến xeo giấy và phơi khô...

Từ việc tạo hình, hoàn thiện những bức tranh, du khách hiểu thêm về văn hóa, đời sống tâm linh của đồng bào dân tộc thiểu số.

Anh Phàng A Páo – hộ kinh doanh nhà nghỉ cộng đồng ở xã Pà Cò cho biết: Một trong những sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn du khách là làm tranh trên giấy dó thủ công. Quá trình cắt ghép, tạo hình và hoàn thiện những bức tranh du khách không chỉ được nghe, hiểu về các công đoạn làm giấy kỳ công mà còn hiểu thêm về văn hóa, đời sống tâm linh của người Mông. Việc “chạm” vào giấy dó đồng thời giúp du khách ghi nhớ thông tin, hình thành kết nối cảm xúc.

Các loại cây mọc trên rừng trở thành nguyên liệu tự nhiên làm nên giấy dó.

Theo chị Lý Sao Mai – điều phối viên Công ty Cổ phần Du lịch cộng đồng Đà Bắc, du khách tiếp cận giấy dó không còn dừng ở việc bảo tồn mà chuyển sang trải nghiệm và sáng tạo. Tại tổ sản xuất giấy dó bản Sưng Bai, xã Cao Sơn, du khách trực tiếp thử công đoạn xeo giấy, in tranh, sáng tạo sản phẩm cá nhân. Các Workshop trở thành cầu nối quan trọng để nghề thủ công trở nên gần gũi, trực quan và có tính tương tác cao. Nhiều du khách sẵn sàng dành hàng giờ ngồi làm tranh, chụp ảnh, quay video và chia sẻ lên mạng xã hội. Từ một hoạt động thủ công nhỏ, trải nghiệm này trở thành nội dung quảng bá tự nhiên cho du lịch địa phương.

Tổ hợp tác giấy dó bản Sưng Bai lưu giữ trọn vẹn quy trình làm giấy thủ công bằng vỏ cây dó tự nhiên.

Cùng với một số sản phẩm du lịch bản địa khác, mô hình trải nghiệm làm tranh giấy dó đang thu hút du khách đến bản làng, mang lại nguồn sinh kế bền vững, đồng thời tạo động lực để bảo tồn, phát huy nét văn hóa đặc trưng của đồng bào các dân tộc thiểu số.

Bùi Minh