Doanh nghiệp dựng 'lá chắn' trước tranh chấp

Theo các chuyên gia, nếu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, thanh toán không rõ, bất đồng có thể thành tranh chấp, làm chậm dự án, tăng chi phí và giảm niềm tin nhà đầu tư. Ảnh : Việt Anh

Tại hội thảo ‘Let’s Talk About Vietnam’ về cải cách trọng tài, Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam và Luật Xây dựng 2025”(Let’s Talk About Vietnam: Arbitration Reform, VIFC & Construction Law 2025) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) và YKVN tổ chức ngày 27/8 tại Singapore, các chuyên gia đã đưa ra nhận định, những thay đổi tác động tới doanh nghiệp trong đó việc đầu tư, xây dựng phát triển kéo theo quan hệ hợp đồng phức tạp. Nếu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng, thanh toán không rõ, bất đồng có thể thành tranh chấp, làm chậm dự án, tăng chi phí và giảm niềm tin nhà đầu tư.

Chặn bất đồng từ sớm

Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 thay thế Luật Xây dựng 2014, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Theo Luật sư Đỗ Khôi Nguyên, Luật sư thành viên YKVN, Trọng tài viên VIAC, luật mới chuyển phương thức quản lý theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và bổ sung những nội dung tác động trực tiếp đến hợp đồng xây dựng.

Theo khoản 2 và khoản 5 Điều 86 Luật Xây dựng số 135/2025/QH15, hợp đồng xây dựng có thể xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại và phương thức giải quyết tranh chấp. Nghị định 210/2026/NĐ-CP hướng dẫn cụ thể việc lựa chọn, áp dụng các cơ chế giải quyết tranh chấp, trong đó có Ban xử lý tranh chấp.

Từ yêu cầu bảo đảm tiến độ và hạn chế xung đột, ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN), Trọng tài viên VIAC, nhấn mạnh: “Việc cập nhật khung khổ pháp luật, đặc biệt là các quy định mới trong Luật Xây dựng 2025, cùng việc thúc đẩy các cơ chế phòng ngừa rủi ro từ sớm như Ban xử lý tranh chấp và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ hành nghề, sẽ là chìa khóa để bảo đảm tiến độ dự án, giảm thiểu xung đột và củng cố niềm tin cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước”.

Ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN)

Theo ông Nguyễn Nam Trung, Luật Xây dựng 2025 và Nghị định 210/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho Ban xử lý tranh chấp (Dispute Board – DB) tại Việt Nam. Cơ chế này đặc biệt cần thiết với dự án lớn, có yếu tố quốc tế, nơi vấn đề kỹ thuật và hợp đồng thường đan xen.

Theo Nghị định 210/2026/NĐ-CP, các bên có thể thỏa thuận thành lập Ban xử lý tranh chấp ngay sau khi ký hợp đồng, duy trì thường trực trong quá trình thực hiện hoặc thành lập sau khi tranh chấp phát sinh. Thành viên của Ban phải bảo đảm khách quan, độc lập và không xung đột lợi ích với các bên. Cách xử lý sớm có thể hạn chế gián đoạn thi công và kéo dài thanh toán.

Dù vậy, cơ sở pháp lý mới chưa bảo đảm cơ chế có thể lập tức áp dụng rộng rãi. Theo ông Nguyễn Nam Trung, Việt Nam vẫn cần đào tạo chuyên gia, biên soạn hướng dẫn, triển khai dự án thí điểm, xây dựng quy tắc mẫu và mức thù lao phù hợp cho thành viên ban xử lý tranh chấp.

Về bồi thường thiệt hại được thỏa thuận trước, PGS.TS. Trần Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, Trọng tài viên VIAC, cho rằng Điều 86.2 có thể được hiểu theo hướng thiệt hại thực tế và mức thiệt hại định trước là hai căn cứ thay thế nhưng bổ trợ cho nhau. Cách diễn đạt hiện nay vẫn có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau.

Vì vậy ôngTrần Việt Dũng cho rằng, cần có hướng dẫn thi hành rõ ràng hơn để xác định thiệt hại thực tế và thiệt hại định trước là hai căn cứ thay thế, thay vì phải đồng thời đáp ứng khi xác định mức bồi thường.

Củng cố niềm tin đầu tư

Yêu cầu hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp còn gắn với chất lượng môi trường đầu tư, kinh doanh. Ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC, cho biết các vụ việc tại Việt Nam tăng về số lượng, đa dạng về lĩnh vực, phức tạp về quan hệ pháp lý và có giá trị lớn hơn.

Theo ông Dương, thực tiễn này đòi hỏi các tổ chức trọng tài nâng cao chất lượng hoạt động. VIAC đã ban hành Quy tắc Trọng tài VIAC 2026, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, nâng chất lượng đội ngũ trọng tài viên, tăng hợp tác chuyên môn và phổ biến kiến thức để doanh nghiệp chủ động phòng ngừa rủi ro.

Ông Vũ Ánh Dương, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC

Từ kinh nghiệm hơn hai thập kỷ, TS. Đặng Xuân Hợp, Trọng tài viên VIAC, ghi nhận một thực tế rằng các vụ việc giá trị lớn xuất hiện nhiều hơn, các bên ngày càng chuyên nghiệp, tổ chức trọng tài tiếp tục hoàn thiện quy tắc và quản lý vụ việc, trong khi nhận thức của tòa án đối với trọng tài cũng có chuyển biến.

Việc hình thành thiết chế giải quyết tranh chấp phục vụ Trung tâm tài chính quốc tế cũng mở thêm lựa chọn cho nhà đầu tư. Nghị định số 328/2025/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 18/12/2025, quy định về Trung tâm Trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Theo khoản 2 và khoản 5 Điều 86 Luật Xây dựng số 135/2025/QH15, hợp đồng xây dựng có thể xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại và phương thức giải quyết tranh chấp. Nghị định 210/2026/NĐ-CP hướng dẫn cụ thể việc lựa chọn, áp dụng các cơ chế giải quyết tranh chấp, trong đó có Ban xử lý tranh chấp.

Ông Nguyễn Mạnh Dũng, Chủ tịch Ban Điều hành Trung tâm Trọng tài Quốc tế thuộc Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFCA), Trọng tài viên VIAC, cho rằng cơ chế chuyên biệt hướng tới môi trường pháp lý tin cậy, thể hiện nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và hiệu quả giải quyết tranh chấp.

Từ kinh nghiệm Singapore, ông Jimmy Yim SC, Chủ tịch Drew & Napier, đề cập những điều kiện cần thiết cho trọng tài quốc tế. Khung pháp luật là một phần, còn hiệu quả thực thi, sự hỗ trợ của tòa án và niềm tin người sử dụng quyết định sức hấp dẫn của địa điểm giải quyết tranh chấp.

Theo ông Nguyễn Nam Trung, Luật Xây dựng 2025 và Nghị định 210/2026/NĐ-CP đã mở đường cho cơ chế này, nhưng Việt Nam cần đào tạo chuyên gia và triển khai thí điểm. Thu hẹp khoảng cách giữa quy định với thực tiễn sẽ quyết định doanh nghiệp có thể phòng ngừa xung đột lớn, bảo vệ tiến độ dự án và củng cố niềm tin nhà đầu tư.