Định vị lại bình đẳng giới

Bất bình đẳng vẫn dai dẳng

Chị H.T. (ngụ phường Xóm Chiếu, TPHCM) là con gái duy nhất trong gia đình đông anh em. Chị học rất giỏi nhưng phải nghỉ học sớm để nhường đường công danh cho các em.

“Trước đây, tôi gọi đó là sự hy sinh nhưng khi tìm hiểu luật, tôi mới nhận diện được đó chính là bất bình đẳng giới trong gia đình. Sự bất bình đẳng thời hiện đại càng tinh vi. Có một ranh giới rất mong manh giữa bất bình đẳng giới với sự hy sinh, sự nhún nhường, lùi về, nữ tính hay nhiều mỹ từ khác. Định kiến giới hằn sâu trong nếp nghĩ, thành câu cửa miệng và biến tướng ở thời đại số”, chị H.T. tâm sự.

Chị kể, có khi chị nói với con gái “con gái gì mà chơi game hoài, không chịu rửa chén” rồi giật mình khi thấy con trai ngồi kế bên, cũng đang… chơi game. Theo chị, gia đình là tế bào của xã hội nên việc gieo mầm bình đẳng giới từ gia đình là cực kỳ quan trọng, là bệ đỡ tích cực của mỗi cuộc đời.

Ông Lê Bằng Yên (bìa trái) làm biểu tượng thả tim cho bình đẳng giới. Ảnh: NVCC

Ông Lê Bằng Yên, thành viên Câu lạc bộ Nam giới tiên phong thúc đẩy bình đẳng giới phường Hòa Hưng, TPHCM, bộc bạch không phải muốn nạn “chồng chúa vợ tôi” chấm dứt là được ngay. Bản thân ông cũng có lúc vì nóng giận mà vung tay vung chân, đá thúng đụng nia khiến bà xã sụt sùi.

Cập nhật kiến thức pháp luật, trang bị kỹ năng giữ lửa hôn nhân, chiến thắng “cái tôi”, ông dần đưa ngôn ngữ yêu thương vào giao tiếp gia đình, bạo lực vì thế không còn “đất sống”. Vợ chồng ông chia sẻ công việc với nhau, tổ chức cuộc sống nhịp nhàng. Là đàn ông, sức vóc trội hơn, ông lo những việc nặng, còn phần rửa chén, nấu ăn, dọn dẹp thì chia nhau làm.

Theo “Nghiên cứu, đánh giá tổng thể về bình đẳng giới phục vụ phát triển bền vững” do PGS-TS Trần Thị Minh Thi, Phó Viện trưởng Viện Thông tin khoa học xã hội, làm chủ nhiệm, công bố năm 2025, vẫn còn tồn tại khoảng cách giới trong tiếp cận giáo dục, dù có tiến bộ so với trước đây. Bất bình đẳng giới còn tồn tại trong phân công lao động gia đình và chăm sóc con cái, ảnh hưởng đến khả năng phát triển nghề nghiệp của phụ nữ…

Tình trạng bạo lực trên cơ sở giới vẫn còn phổ biến. Trong tiến trình sửa đổi Luật Bình đẳng giới, nhiều ý kiến đề xuất cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về: trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thực hiện bình đẳng giới; cơ chế lồng ghép vấn đề bình đẳng giới trong xây dựng, thực thi chính sách, pháp luật; giải pháp thúc đẩy sự tham gia và thụ hưởng bình đẳng của phụ nữ và nam giới trong các lĩnh vực của đời sống xã hội…

Chuyên gia tâm lý Mia Nguyễn, người chuyển giới nữ, nhà sáng lập Ladies of Vietnam, đề xuất luật bao trùm cả cộng đồng người đồng tính, song tính, chuyển giới… và tôn trọng sự đa dạng về cảm nhận của con người. Đơn cử, ngay phần giải thích từ ngữ của Luật Bình đẳng giới, sự đa dạng tính dục nên được lưu ý, để không ai bị bỏ sót.

Nên mở rộng nội hàm “bình đẳng”

Cũng đặc biệt quan tâm bình đẳng giới trong gia đình, luật sư Nguyễn Lê Ngọc Trâm, Đoàn Luật sư TPHCM, chia sẻ, luật hiện hành quy định vợ chồng bình đẳng trong quan hệ tài sản, lựa chọn biện pháp kế hoạch hóa gia đình, quyết định các vấn đề liên quan đến gia đình và các thành viên có trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình…

Dù đây là những nguyên tắc tiến bộ, nhưng sau gần 2 thập niên, cách tiếp cận cần được mở rộng hơn. Luật sư dẫn chứng: Chẳng hạn, chia sẻ công việc gia đình không nên chỉ được hiểu là cùng nhau làm việc nhà. Pháp luật cần nhìn nhận rõ hơn lao động chăm sóc không được trả công, như chăm sóc con cái, người già, nội trợ, tổ chức đời sống gia đình… là sự đóng góp thực chất.

Một người không trực tiếp tạo ra thu nhập không có nghĩa người đó đóng góp ít hơn cho gia đình. Bình đẳng trong hôn nhân cũng cần được nhìn từ quyền quyết định. Không nên mặc nhiên cho rằng người có thu nhập cao hơn, đứng tên nhiều tài sản hơn hoặc là nam giới thì có tiếng nói lớn hơn trong những vấn đề quan trọng của gia đình.

Vợ, chồng cần được bảo đảm bình đẳng trong việc lựa chọn nghề nghiệp, học tập, phát triển chuyên môn, quản lý tài sản, chăm sóc và giáo dục con cái cũng như duy trì đời sống và các mối quan hệ xã hội của mình.

Một nội dung khác nên được cập nhật, theo luật sư Nguyễn Lê Ngọc Trâm, là quyền tự chủ về thân thể và sức khỏe sinh sản. Những quyết định liên quan trực tiếp đến cơ thể của mỗi người phải dựa trên sự tự nguyện, tôn trọng và không cưỡng ép. Hôn nhân không thể đồng nghĩa với việc một người mặc nhiên có quyền quyết định thay người kia đối với những vấn đề thuộc về thân thể và đời sống riêng tư.

Luật nên nhìn nhận gia đình không chỉ là nơi thực hiện bình đẳng mà còn là môi trường dễ nảy sinh định kiến giới. Những quan niệm như phụ nữ phải hy sinh sự nghiệp để chăm con, con gái phải gánh việc nhà hay đàn ông đương nhiên là người quyết định những việc lớn trong gia đình cần được thay thế bằng tư duy mới về trách nhiệm và quyền lợi bình đẳng.