Đình làng lưu giữ nét xưa

Những nét chạm tài hoa

Đề tài chạm khắc ở đình làng trên địa bàn Bắc Ninh rất phong phú, từ hình tượng rồng, phượng, tiên nữ đến con người và cây cỏ, muông thú. Ví như tại đình Thổ Hà (phường Vân Hà), hình rồng được tạo tác có khi vươn ra từ thân cột, đầu ngửa lên đỡ mái, chân đùa nghịch với các con thú khác; có khi râu rồng được cách điệu như những mũi đao, mũi mác bay ngược về phía sau. Đặc biệt, hình tượng tiên nữ xuất hiện trên các ván gió, vì nách, xà nách… với dáng vẻ, bộ cánh, mái tóc khác nhau. Hình ảnh các nàng tiên khuôn mặt tròn, ánh mắt, nụ cười tươi tắn giúp những mảng chạm dày đặc trở nên mềm mại.

Đình Phù Lão (xã Tiên Lục) lưu giữ nghệ thuật kiến trúc đặc sắc.

Tại đình làng Diềm (phường Kinh Bắc), cửa võng được chạm khắc cầu kỳ, tinh tế với hàng chục hình đầu rồng nhưng không trùng lặp, đơn điệu mà mỗi hình có dáng vẻ riêng. Tại các đình: Lỗ Hạnh (phường Hiệp Hòa), Khả Lý Hạ (phường Vân Hà), Cao Thượng (xã Tân Yên), Đồng Kỵ (phường Đồng Nguyên)… lưu giữ nhiều mảng chạm có giá trị như hình tiên cưỡi rồng, thiếu nữ cưỡi chim phượng hoặc các đề tài “mai hóa long”, “cúc hóa long”, “tùng hóa long”… Điểm chung là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật chạm nổi, chạm kênh bong, chạm lộng, chạm thủng, tạo hiệu quả cao về hình khối và không gian khiến các mảng chạm không khô cứng mà phóng khoáng, sinh động.

Mỗi ngôi đình gắn với một không gian văn hóa, với lịch sử, lễ hội, làng nghề và những câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc tại đình làng là nguồn tư liệu quý giúp hậu thế hình dung phần nào diện mạo làng quê và đời sống tinh thần của cha ông.

Bên cạnh chạm khắc những biểu tượng linh thiêng như long, ly, quy, phượng, tiên nữ, nghệ thuật điêu khắc tại hầu hết các ngôi đình đều phản ánh đời sống con người, sinh hoạt của cộng đồng dân cư. Chẳng hạn, đình Khả Lý Hạ có cảnh đấu vật; đình Cao Thượng (xã Tân Yên) có những hoạt cảnh về tình cảm vợ chồng, trẩy hội, uống rượu, bắt hổ… Tiêu biểu nhất, phải kể đến đình Phù Lão (xã Tiên Lục) được xây dựng cuối thế kỷ XVII thờ Đức Thánh Cao Sơn - Quý Minh. Từ năm 1982, công trình đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia bởi kiến trúc đặc sắc hiếm có. Ngoại trừ cột, dui, hoành, các cấu kiện gỗ của đình đều được chạm trổ, tạo nên một không gian nghệ thuật đậm đặc và giàu sức biểu đạt. Trên diện tích không lớn của cấu kiện gỗ, nghệ nhân tạo nên cả một hoạt cảnh có lớp lang, con người với nhiều tư thế, dáng điệu khiến khối gỗ tĩnh như có nhịp điệu, chuyển động và hơi thở cuộc sống.

Ông Ninh Văn Thân, Trưởng Tiểu ban quản lý Di tích quốc gia Đình - chùa Phù Lão chia sẻ: “Mỗi mảng chạm khắc gỗ ở đình kể một câu chuyện về con người và đời sống cộng đồng xưa. Đó là cảnh múa hát, lễ hội, cảnh đôi trai gái tỏ tình, âu yếm hay những hình ảnh người múa võ, đấu vật, đấu kiếm, đánh cờ; người cưỡi voi, cưỡi chim... Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật điêu luyện và khả năng quan sát đời sống của nghệ nhân đã giúp những mảng chạm sinh động, thể hiện được quang cảnh, không khí rộn ràng, sinh động của đời sống. Người dân Phù Lão rất tự hào về những giá trị lịch sử, văn hóa nghệ thuật cha ông để lại”.

Gửi gắm ước vọng tốt đẹp

Trên địa bàn thành phố Bắc Ninh hiện có gần 700 ngôi đình làng phân bố khắp các phường, xã như những chứng nhân lưu giữ mạch nguồn văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của cộng đồng qua bao thế hệ. Mỗi công trình có kiến trúc độc đáo riêng. Trải qua thời gian, chiến tranh, thiên tai và biến động của đời sống, những ngôi đình với kiến trúc độc đáo, mảng chạm khắc tinh xảo còn đến hôm nay càng trở nên quý giá. Đó như những “trang sách” bằng gỗ, là nguồn tư liệu quý giúp hậu thế hình dung phần nào diện mạo làng quê và đời sống tinh thần của cha ông.

Nghệ thuật chạm khắc tinh xảo tại cửa võng đình làng Diềm (phường Kinh Bắc).

Theo bà Phùng Thị Mai Anh, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh, những mảng chạm ở đình làng không chỉ có giá trị về nghệ thuật tạo hình mà còn giúp chúng ta hiểu hơn về đời sống và tâm hồn của người xưa. Ở đó, những nghệ nhân, phần lớn là nông dân, đã kể câu chuyện của cộng đồng mình bằng ngôn ngữ tạo hình thông qua những hình ảnh gần gũi với đời sống như: Hội làng, đấu vật, múa hát, tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình hay cảnh lao động. Qua hình tượng con người, muông thú, cảnh sinh hoạt, lễ hội hay những biểu đạt về tình yêu, sự sinh sôi, nghệ nhân đã gửi vào tác phẩm nhiều quan niệm, triết lý nhân sinh và ước vọng của cộng đồng. Vì thế, quan tâm tu bổ, tôn tạo hệ thống đình làng, trong đó có bảo tồn hoa văn, đường nét chạm khắc trên công trình là nhằm lưu giữ những giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc mà cha ông để lại.

Mỗi ngôi đình gắn với một không gian văn hóa, với lịch sử, lễ hội, làng nghề và những câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ. Phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại, đình làng trở thành một phần quan trọng trong hành trình khám phá văn hóa Bắc Ninh - Kinh Bắc. Thực tế cho thấy, nhiều ngôi đình như: Đình Bảng, Diềm, Đồng Kỵ, Thổ Hà, Phù Lão… đã trở thành những địa chỉ được các nhà nghiên cứu quan tâm và là điểm đến hấp dẫn du khách. Bảo tồn đình làng không chỉ là giữ lại một công trình kiến trúc cổ mà còn là gìn giữ những tác phẩm nghệ thuật dân gian độc đáo cùng những ước vọng mà cha ông gửi lại.

Để những giá trị đặc sắc được trao truyền lâu dài, nhiều ý kiến cho rằng, trong tu bổ, tôn tạo các ngôi đình, cần giữ gìn tối đa yếu tố gốc, nhất là những cấu kiện có giá trị nghệ thuật, những mảng chạm, chi tiết điêu khắc độc đáo. Việc can thiệp, sửa chữa phải dựa trên nghiên cứu, tư liệu hóa và đánh giá kỹ hiện trạng, hạn chế tối đa việc thay thế hoặc làm biến dạng đường nét, hình khối và dấu tích của nghệ nhân xưa. Đồng thời, tăng cường giới thiệu, lan tỏa giá trị nghệ thuật của các công trình để cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ thêm hiểu và trân trọng di sản của quê hương.