Điều gì đang xảy ra khi giá dầu tăng?

Giá dầu và khí đốt toàn cầu đã tăng vọt khi Iran tiếp tục tiến hành các đợt tấn công khắp Trung Đông nhằm đáp trả các đợt tập kích từ Mỹ và Israel.

Cú sốc

Tại thị trường khí đốt, giá đã tăng mạnh sau khi Qatar Energy thông báo tạm dừng sản xuất do các cơ sở bị tấn công quân sự. Đây là một trong những nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới.

Cùng lúc đó, giá dầu Brent tiêu chuẩn toàn cầu có thời điểm chạm mức 82 USD/thùng. Việc này diễn ra sau khi ít nhất ba con tàu bị tấn công gần eo biển Hormuz vào cuối tuần qua. Iran cũng đưa ra cảnh báo yêu cầu các tàu thuyền không đi qua tuyến đường thủy huyết mạch này. Đây là nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt của thế giới.

Tại Mỹ, các chỉ số chứng khoán Nasdaq và S&P 500 mở cửa trong sắc đỏ nhưng đã hồi phục và đóng cửa ở mức tăng nhẹ. Trái lại, chỉ số FTSE 100 tại London giảm 1,2%. Trong đó, chủ sở hữu của British Airways chịu mức sụt giảm nặng nề nhất do sự gián đoạn không phận Trung Đông.

Cổ phiếu các ngân hàng lớn như Barclays, Standard Chartered và HSBC cũng đồng loạt trượt dốc. Nguyên nhân xuất phát từ lo ngại giá năng lượng tăng cao sẽ thúc đẩy lạm phát. Điều này dẫn đến việc các ngân hàng trung ương có thể cắt giảm lãi suất ít hơn dự kiến.

Ngược lại, các công ty dầu khí và quốc phòng là nhóm tăng trưởng mạnh nhất trong danh mục FTSE 100. Tại Pháp và Đức, các chỉ số CAC-40 và Dax lần lượt đóng cửa giảm 2,2% và 2,6%.

Tình hình sản xuất năng lượng tại khu vực đang trở nên cực kỳ căng thẳng. Qatar Energy đình chỉ sản xuất khí hóa lỏng (LNG) sau vụ tấn công bằng máy bay không người lái từ Iran nhắm vào cơ sở ở Thành phố công nghiệp Ras Laffan.

Bộ Quốc phòng Qatar cũng xác nhận một thiết bị bay khác đã nhắm vào nhà máy điện tại Mesaieed. Những diễn biến này khiến giá khí đốt tham chiếu tại châu Âu tăng tới 50% trong phiên đầu tuần trước khi chốt phiên ở mức tăng 39%.

Tại Saudi Arabia, Tập đoàn Aramco cũng phải tạm thời đóng cửa nhà máy lọc dầu lớn tại Ras Tanura sau khi bị trúng thiết bị bay không người lái. Hoạt động vận tải quốc tế gần như tê liệt tại cửa ngõ eo biển Hormuz. Theo nền tảng theo dõi tàu biển Kpler, ít nhất 150 tàu chở dầu đã phải thả neo ngoài khơi để đảm bảo an toàn. Eo biển này rơi vào tình trạng đóng cửa trên thực tế.

Bài toán nan giải

Thị trường hiện chưa rơi vào trạng thái hoảng loạn do cơ sở hạ tầng sản xuất dầu vẫn chưa phải là mục tiêu ưu tiên. Tuy nhiên, giới phân tích cảnh báo giá dầu có thể vượt ngưỡng 100 USD/thùng nếu xung đột kéo dài.

Chuyên gia kinh tế Subitha Subramaniam từ Sarasin & Partners nhận định giá dầu cao sẽ tạo hiệu ứng domino lên giá thực phẩm, nông nghiệp và hàng hóa công nghiệp. Từ đó, tình trạng này tác động trực tiếp đến lạm phát.

Điều này có thể khiến Ngân hàng Trung ương Anh phải giữ nguyên lãi suất ở mức 3,75% thay vì tiếp tục cắt giảm. Trong khi đó, hãng tàu Maersk đã thông báo tạm dừng các chuyến hàng qua eo biển Bab el-Mandeb và kênh đào Suez. Các tàu được chuyển hướng đi vòng qua Mũi Hảo Vọng nhằm tránh rủi ro quân sự.

Dầu mỏ không còn chi phối nền kinh tế toàn cầu mạnh mẽ như thập niên 1970 nhưng vẫn bám rễ sâu trong sản xuất. Việc này tác động trực tiếp đến giá xăng, dầu diesel, nhiên liệu hàng không và vận tải biển. Từ đó, chi phí vận chuyển và sản xuất mọi mặt hàng đều bị định hình lại.

Các nhà kinh tế gọi việc giá dầu tăng nhanh là một cú sốc cung tiêu cực khiến chi phí sản xuất đắt đỏ hơn. Doanh nghiệp buộc phải tự hấp thụ chi phí hoặc chuyển sang cho người tiêu dùng. Điều này dẫn đến khó khăn kép giữa lạm phát cao và tăng trưởng kinh tế chậm lại.

Tác động lạm phát này sẽ gây áp lực lớn lên các ngân hàng trung ương với ảnh hưởng trực tiếp nhất là tại các trạm xăng. Theo quy luật, mỗi khi giá dầu tăng 10 USD/thùng, giá xăng tại Mỹ có thể tăng khoảng 25 cent/gallon. Tại những nơi như Úc là khoảng 10 cent/lít.

Chi phí vận tải và logistics cũng tăng lên và dần lan tỏa vào mặt bằng giá cả chung. Lạm phát do dầu mỏ là thách thức đặc biệt đối với các ngân hàng trung ương vì tăng lãi suất không thể tác động đến nguồn cung.

Nếu nâng lãi suất để kiềm chế giá cả, các ngân hàng trung ương có nguy cơ làm chậm tăng trưởng hơn nữa. Bên cạnh đó, giá dầu cao còn thắt chặt ngân sách hộ gia đình. Khi chi nhiều hơn cho nhiên liệu, họ sẽ có ít tiền hơn cho các chi tiêu khác.

Tiêu dùng hộ gia đình chiếm khoảng 60% nền kinh tế ở các nước phát triển nên thay đổi nhỏ cũng có thể gây hệ quả lớn. Các doanh nghiệp cũng đối mặt với áp lực khi chi phí năng lượng và vận tải làm giảm biên lợi nhuận. Điều này có thể gây trì hoãn việc tuyển dụng hoặc đầu tư.

Xung đột Nga - Ukraine nổ ra năm 2022 từng đẩy giá dầu lên trên 120 USD/thùng. Tình hình hiện tại ít khắc nghiệt hơn do giá vẫn thấp hơn mức đỉnh đó.

Tuy nhiên, các hộ gia đình có thể nhạy cảm hơn sau nhiều năm giá cả và lãi suất tăng cao khiến niềm tin tiêu dùng mong manh.

Rủi ro sẽ gia tăng nếu giá dầu tiếp tục tiến về ngưỡng 100 USD/thùng. Các ngân hàng trung ương sẽ phải lựa chọn giữa việc chấp nhận lạm phát cao hoặc giữ lãi suất cao lâu hơn. Dầu mỏ một lần nữa trở thành động lực chính thúc đẩy lạm phát toàn cầu.

PHƯƠNG MINH

BBC, The Conversation